Σε μια από τις πιο ιδιόμορφες περιοχές της σύγχρονης πολυτέλειας, τα μηχανικά ωρολογιακά objets d’art μετατρέπουν τη μέτρηση του χρόνου σε αντικείμενο για τον χώρο.
Το Albatross παρουσιάστηκε το 2024. Ήταν ένα επιτραπέζιο ρολόι που όμοιό του δεν είχαμε δει ξανά. Ήταν και είναι ένα χαρακτηριστικό δείγμα μιας νέας κατηγορίας πολυτελών δημιουργιών: των μηχανικών ωρολογιακών objets d’art. Το σώμα του Albatross παραπέμπει σε αεροσκάφος. Έχει μήκος και ύψος 60 εκατοστά, πλάτος 35, ζυγίζει 17 κιλά. Στην επιδερμίδα του υπάρχουν 32 έλικες. Στην αλλαγή κάθε ώρας, ο μηχανισμός ενεργοποιείται. Οι έλικες περιστρέφονται για επτά δευτερόλεπτα.
Mια τολμηρή συνεργασία
Το ρολόι οπτικά θυμίζει αφιέρωση στην υπερβολή της επιστημονικής φαντασίας όπως παρουσιάστηκε τον 19ο αιώνα. Ο οργανισμός του αντικειμένου είναι εξίσου περίπλοκος και εξεζητημένος. Εντός του υπάρχουν δύο διαφορετικοί μηχανισμοί και συνολικά 1.520 εξαρτήματα. Ένας βιαστικός χρήστης της ώρας θα βάφτιζε την επιλογή κατασκευής του τεχνολογική φλυαρία ή ακόμα και σχεδιαστικά ρομαντικό καπρίτσιο. Θα μείνουμε σ’ αυτό το πρόχειρο συμπέρασμα; Ας παραμείνουμε στη χειροποίητη τεχνολογία και τον κόσμο του μαγικού. Η ώρα και ο μηχανισμός κρούσης του Albatross τροφοδοτούνται από δύο βαρέλια αποθήκευσης ενέργειας και ένα τρίτο δίνει κίνηση στις έλικες. Αυτή η ιδιαίτερη, βαριά κατασκευή κοστίζει 130.000 ευρώ.
Το Albatross είναι αποτέλεσμα της συνεργασίας δύο σημαντικών ονομάτων της ωρολογοποιίας: της MB&F και της L’Epée 1839, της ελβετικής φίρμας που ειδικεύεται στις μηχανικές δημιουργίες υψηλής ακρίβειας. Ο Eric Meyer ανέλαβε να σχεδιάσει μια κατασκευή που εξωτερικά θα αντλούσε έμπνευση από τη λογοτεχνία του φανταστικού. Το δημιούργημά του έχει ευθείες επιρροές από το ομώνυμο ιπτάμενο σκάφος του μυθιστορήματος “Ροβήρος ο Κατακτητής” του Ιουλίου Βερν. Το έργο του κατασκευάζεται σε πέντε χρωματικές εκδοχές, καθεμία περιορισμένη σε μόλις οκτώ κομμάτια. Είναι ταυτόχρονα ρολόι και automaton, δηλαδή μια μηχανική κατασκευή της οποίας επιμέρους στοιχεία κινούνται αυτόματα όταν ενεργοποιείται ο μηχανισμός. Μια δημιουργία που χρησιμοποιεί τη μηχανική δεξιοτεχνία όχι μόνο για να μετρά τον χρόνο αλλά και για να τον εικονοποιεί, παράγοντας κίνηση και θέαμα. Αυτό το επικό αντικείμενο, που αναφέρεται ευθέως σε μια περασμένη μυθολογία, είναι παράλληλα και νεύμα προς μια νέα τάση στη σύγχρονη ωρολογοποιία. Ο χρόνος έχει αρχίσει να εγκαταλείπει τον καρπό. Οι οίκοι που στηρίζουν την ιδέα δεν τρελάθηκαν. Αυτή τη φορά δημιουργούν πάνω στη βαρύτητα της βιομηχανικής εμπειρίας, της vintage φινέτσας, της αξίας της ιστορικής μνήμης.
Οίκοι όπως η MB&F, η Van Cleef & Arpels και η Jaeger-LeCoultre μεταφέρουν την τεχνογνωσία της ωρολογοποιίας πάνω σε τραπέζια, βιβλιοθήκες και έπιπλα. Οι μηχανισμοί μεγαλώνουν, τα γρανάζια αποκαλύπτονται ή λάμπουν υπόκωφα σε δεύτερο πλάνο. Η μέτρηση του χρόνου αποκτά εικόνα, συνυπάρχει με κινούμενα γλυπτά. Ο χρόνος ζωντανεύει για λίγα δευτερόλεπτα. Ίσως όλο αυτό είναι μια τεράστια αλληγορία. Τα επιτραπέζια ρολόγια δεν είναι καινούργια εφεύρεση. Για αιώνες η μέτρηση του χρόνου ανήκε και στον εσωτερικό χώρο προτού μεταφερθεί στην τσέπη και αργότερα στον καρπό. Σήμερα επιστρέφει στο σπίτι έχοντας χάσει σχεδόν ολοκληρωτικά την αρχική χρηστική της αναγκαιότητα. Κανείς δεν χρειάζεται 1.520 εξαρτήματα για να μάθει αν είναι τρεις ή τρεις και πέντε. Και ίσως εκεί, εντός αυτής της πολυπλοκότητας, αρχίζει η πολυτέλεια.
Van Cleef & Arpels: Μια μηχανή που δεν θέλει να μοιάζει με μηχανή
Στη Van Cleef & Arpels το αποτέλεσμα βρίσκεται στον αντίθετο αισθητικό πόλο. Αν η MB&F με το Albatross θέλει να δείξει τα γρανάζια του ρολογιού της, ο παρισινός οίκος θέλει σχεδόν να τα κάνει αόρατα. Η Van Cleef & Arpels ιδρύθηκε το 1906 στην Place Vendôme του Παρισιού. Η φύση, ο χορός, η υψηλή ραπτική και οι φανταστικοί κόσμοι παραμένουν βασικές πηγές έμπνευσής της. Στα Extraordinary Objects αυτή η αισθητική συναντά την ωρολογοποιία: ο μηχανισμός δεν παρουσιάζεται ως ψυχρό τεχνικό επίτευγμα αλλά κρύβεται πίσω από μια ιστορία. Ισως κανένα αντικείμενο να μην το εξηγεί καλύτερα από το δημιούργημά της Fée Ondine Automaton.
Παρουσιάστηκε το 2017 ως το πρώτο Extraordinary Object -«Εξαιρετικό Αντικείμενο», η ονομασία που χρησιμοποιεί η Van Cleef & Arpels για αυτές τις πολύτιμες μηχανικές δημιουργίες που συνδυάζουν ωρολογοποιία, κοσμηματοποιία και διακοσμητικές τέχνες -χρειάστηκε επτά χρόνια εργασίας για να ολοκληρωθεί, σε συνεργασία με τον Ελβετό δημιουργό μηχανικών αυτομάτων François Junod. Πρόκειται για μοναδικό κομμάτι. Στην κατασκευή του συμμετείχαν λιθοξόοι, κοσμηματοποιοί, τεχνίτες τοποθέτησης πολύτιμων λίθων, τεχνίτες σμάλτου και ξύλου. Ο σύνθετος μηχανισμός κινεί τα διαφορετικά στοιχεία της σύνθεσης και ταυτόχρονα δείχνει την ώρα. Η Van Cleef & Arpels δεν δημοσιοποιεί τιμή για το συγκεκριμένο μοναδικό της έργο. Πάνω σε ένα μεγάλο φύλλο νούφαρου έχει στηθεί ένας μικρόκοσμος βγαλμένος από διαχρονικό παραμύθι. Μια νεράιδα βρίσκεται ανάμεσα σε λουλούδια, φύλλα και μια πεταλούδα. Όταν ενεργοποιείται ο μηχανισμός, διαφορετικά στοιχεία αρχίζουν να κινούνται. Αυτό που στην MB&F αφήνεται να φανεί εδώ κρύβεται κάτω από πολύτιμα υλικά, χρώμα και ένα ποιητικό storytelling. Η μηχανική υπάρχει για να δώσει ζωή στην εικόνα. Το Fée Ondine είναι μηχανικό αυτόματο, κόσμημα, ρολόι και γλυπτό μαζί.
Η ίδια φιλοσοφία συνεχίζεται σε μεταγενέστερα Extraordinary Objects, χωρίς ο οίκος να αλλάζει αισθητική διάλεκτο. Σε ένα ακόμα μοντέλο της ίδιας σειράς, το Rêveries de Berylline, ένα λουλούδι ανοίγει και αποκαλύπτει ένα κολιμπρί που κινεί τα φτερά του. Στο Naissance de l’Amour, ο Έρωτας αναδύεται από ένα καλάθι και κινείται μέσα σε μια σύνθεση χρυσού, διαμαντιών και λάκας. Οι τιμές και των δύο αντικειμένων δεν δημοσιοποιούνται από τον οίκο. Στο Planétarium η ίδια ιδέα αποκτά κοσμικές διαστάσεις. Η κατασκευή έχει ύψος 50 εκατοστά και διάμετρο 66,5 εκατοστά. Έξι πλανήτες κινούνται γύρω από τον Ήλιο, ενώ μια χρυσή shooting star υποδεικνύει ώρες και λεπτά.
Το σύστημα περιλαμβάνει perpetual calendar και carillon 15 καμπανών, ενώ ο Ήλιος είναι διακοσμημένος με πολύτιμους λίθους τοποθετημένους πάνω σε περισσότερα από 500 χρυσά στελέχη. Η τιμή του επίσης δεν δημοσιοποιείται. Τρία διαφορετικά αντικείμενα, μία σταθερή αρχή: το τεχνικό κατόρθωμα δεν πρέπει να επιβληθεί στην εικόνα. Πρέπει να την υπηρετήσει. Στη Van Cleef & Arpels συμβαίνει λοιπόν κάτι παράδοξο. Όσο πιο σύνθετος γίνεται ο μηχανισμός τόσο περισσότερο ο θεατής καλείται να τον ξεχάσει. Να δει το λουλούδι και όχι το γρανάζι.
Jaeger-LeCoultre: Το ρολόι που παίρνει ενέργεια από το δωμάτιο
Η Jaeger-LeCoultre δεν χρειάστηκε τη σημερινή άνθηση των objets d’art για να μεταφέρει τη μηχανική τέχνη πέρα από τον καρπό. Το Atmos είναι ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα. Η βασική αρχή του μηχανισμού εμφανίστηκε το 1928 με τον Jean-Léon Reutter και η Jaeger-LeCoultre τον έφερε στην αγορά τη δεκαετία του 1930. Μέσα στην κατασκευή υπάρχει κάψουλα με μίγμα αερίου που διαστέλλεται και συστέλλεται ανάλογα με τη θερμοκρασία. Αυτές οι μικρές μεταβολές παράγουν την ενέργεια που χρειάζεται ο μηχανισμός. Η τεχνική ιδέα έχει εξελιχθεί ταυτόχρονα σε αντικείμενο design. Στη νέα εκδοχή του Atmos Designer 568 by Marc Newson, που παρουσιάστηκε τον Απρίλιο του 2026, ο Αυστραλός designer τοποθετεί τον μηχανισμό μέσα σε μια κατασκευή από κρύσταλλο Baccarat, διαστάσεων 147 επί 230 επί 265 χιλιοστά. Η νέα εκδοχή προσθέτει ενδείξεις ανατολής και δύσης του ήλιου, Equation of Time και εξαιρετικά ακριβή ένδειξη των φάσεων της Σελήνης. Η επίσημη τιμή του στην ευρωπαϊκή σελίδα της Jaeger-LeCoultre είναι 44.800 ευρώ. Υπάρχει κάτι σχεδόν αναχρονιστικό σε αυτό. Σε ένα σπίτι όπου το τηλέφωνο, το tablet, τα ακουστικά και το laptop αναζητούν διαρκώς μια πρίζα, ένα περίπλοκο μηχανικό αντικείμενο εξακολουθεί να αντλεί την ενέργειά του από μικρές μεταβολές της θερμοκρασίας του χώρου.
Πολυτέλεια όταν τελειώνει η χρησιμότητα
Για το μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας του, το ρολόι έλυνε ένα πρόβλημα. Μετρούσε τον χρόνο σε μια εποχή όπου αυτή η πληροφορία δεν υπήρχε σε κάθε οθόνη. Σήμερα η ώρα βρίσκεται στο κινητό, στο αυτοκίνητο, στον υπολογιστή, ακόμη και στον φούρνο της κουζίνας. Από αυστηρά χρηστική άποψη, ένας μηχανισμός μέτρησης του χρόνου είναι μια εξαιρετικά περίπλοκη λύση σε ένα πρόβλημα που έχει ήδη λυθεί πολύ φθηνότερα. Αυτό δεν εξαφάνισε την υψηλή ωρολογοποιία. Την απελευθέρωσε. Όταν η ακρίβεια έπαψε να αποτελεί επαρκή λόγο αγοράς, ο μηχανισμός μπορούσε να μετακινηθεί προς άλλες περιοχές: την τέχνη, το design, την αφήγηση, το κόσμημα, το συλλεκτικό αντικείμενο.
Η MB&F επιδεικνύει τη μηχανική. Η Van Cleef & Arpels την κρύβει πίσω από πολύτιμες μικρές ιστορίες. Η Jaeger-LeCoultre τη χρησιμοποιεί για να δημιουργήσει ένα αντικείμενο που λειτουργεί σχεδόν μόνο του μέσα στο δωμάτιο. Τρεις διαφορετικές αντιλήψεις για την πολυτέλεια με ένα κοινό χαρακτηριστικό: η ένδειξη της ώρας έχει πάψει να είναι η σημαντικότερη λειτουργία που προσφέρουν.