Στο Μεγανήσι, το διαρκώς αναπτυσσόμενο μικρό νησί του Ιονίου, μια επιβλητική κατοικία δείχνει το δρόμο στην κατασκευαστική δραστηριότητα στα ελληνικά νησιά.
Το Μεγανήσι, ένα νησάκι στη σκιά της Λευκάδας με μερικές εκατοντάδες κατοίκους, σαν ένας βράχος περιτριγυρισμένος με θάλασσα, ελιές, και ανθρώπους που επέλεξαν να μείνουν ή να επιστρέψουν σε ένα νησί που δεν έχει παραδοθεί ακόμα στις τουριστικές μάζες. Εδώ, η ανάπτυξη δεν μετριέται σε ξαπλώστρες ανά ακτόμετρο, αλλά στην ποιότητα μιας σχέσης ανθρώπου και τόπου που αντέχει στον χρόνο.
Υπόδειγμα ενσωμάτωσης στο τοπίο
Σε αυτό το πλαίσιο γεννήθηκε η “Ευθέα” -μια κατοικία που σχεδίασε το Ateno Architecture Studio με ιδρυτές του τους Γιώργο Φιορεντίνο και Ηλία Θεοδωράκη- σε μια ακατοίκητη χερσόνησο του νησιού. Η πρόκληση δεν ήταν απλώς αρχιτεκτονική. Ήταν, πρωτίστως, ηθική. «Η πρωταρχική μας έμπνευση προήλθε από τον ακατέργαστο, ανεπεξέργαστο χαρακτήρα της τοποθεσίας. Αναγνωρίζοντας την ευθύνη τού να γίνεις αυτό που αποκαλούμε “ο πρώτος κάτοικος”, προσεγγίσαμε την επέμβαση ως μέτρο συγκράτησης και όχι κυριαρχίας», εξηγούν οι αρχιτέκτονες. Η λέξη «συγκράτηση» επιστρέφει στη συζήτηση σαν επαναλαμβανόμενο θέμα και δεν είναι τυχαία. Σε έναν κόσμο που επιβραβεύει το θέαμα και το αποτύπωμα, οι δύο αρχιτέκτονες επέλεξαν το αντίθετο: το κτίριο ως αφαίρεση, όχι σαν τρόπο να επιβάλλουν την εικόνα τους.
«Αντί να επιβάλουμε μορφή, αποφασίσαμε να εργαστούμε μέσα από την αφαίρεση, για να μαλακώσουμε την παρουσία του κτιρίου. Η κατοικία “Ευθέα” νοείται λιγότερο ως αντικείμενο τοποθετημένο πάνω στη γη και περισσότερο ως μια ήπια τροποποίησή της, μερικώς κρυμμένο κάτω από ένα “μανδύα” γης». Το αποτέλεσμα είναι εντυπωσιακό στην ηπιότητα του. Μια ήπια ανύψωση του εδάφους δημιουργεί μια επιμήκη, σκιασμένη σχισμή όπου στεγάζεται σχεδόν το σύνολο της κατοικίας. Η οροφή καλύπτεται εξ ολοκλήρου από βλάστηση. Χρησιμοποιείται τοπική πέτρα και γήινες αποχρώσεις που «διαλύουν» το κτίριο μέσα στο τοπίο. Το οπτικό αποτύπωμα ελαχιστοποιείται τόσο, ώστε η κατοικία να είναι ορατή μόνο από τα διερχόμενα σκάφη και -ακόμα και τότε- μόλις μετά βίας.
Φιλοσοφία σχεδιασμού
Στο εσωτερικό, οι χώροι αναπτύσσονται γραμμικά, σε μια διαδοχή που λειτουργεί ως σειρά από ανοιχτά κάδρα θάλασσας. Καθώς κάποιος περνά, από τους κοινόχρηστους χώρους προς τα υπνοδωμάτια, το πέλαγος τον ακολουθεί. Δεν υπάρχει θόρυβος μορφής που να ανταγωνίζεται τη θέα. Η αρχιτεκτονική αποχωρεί ευγενικά για να αφήσει τον τόπο να μιλήσει.
Η κατασκευή σε ένα τέτοιο απομονωμένο νησί δεν ήταν απλή υπόθεση. «Το Μεγανήσι, παρά την εγγύτητά του στη Λευκάδα και την ηπειρωτική χώρα, είναι ένα μικρό νησί με μόλις μερικές εκατοντάδες κατοίκους, οι περισσότεροι ασχολούμενοι με τη γεωργία και τον τουρισμό, όπου η κατασκευή είναι εκ φύσεως περίπλοκη», παραδέχονται οι αρχιτέκτονες.
Οι δυσκολίες της εφοδιαστικής αλυσίδας, η έλλειψη τοπικής “εργοταξιακής” υποδομής, η ανάγκη να μεταφερθούν υλικά και τεχνίτες από την ηπειρωτική χώρα, όλα αυτά ήταν μέρος της εξίσωσης. Και όμως, η ομάδα , που περιλάμβανε τοπικούς μηχανικούς και κατασκευαστές , ανταποκρίθηκε στην πρόκληση.
Η “Ευθέα” δεν είναι μόνο ένα κτίριο. Είναι μια δήλωση στάσης απέναντι στο τι σημαίνει να “αναπτύσσεις” έναν τόπο. Σε μια εποχή που πολλά νησιά του Αιγαίου και του Ιονίου σφαδάζουν κάτω από την ασφυκτική πίεση του μαζικού τουρισμού, το Μεγανήσι προχωρά με άλλο ρυθμό. Οι κάτοικοί του, αγρότες, ψαράδες, άνθρωποι που επέστρεψαν από τις πόλεις, επέλεξαν να μην πουλήσουν τον τόπο τους στο πρώτο κύμα κεφαλαίου που θα τον αγόραζε.
Αυτή η επιλογή δημιουργεί ευθύνη. Και η “Ευθέα” τη φέρει αξιοπρεπώς. Είναι ένα κτίριο που σέβεται την αρχιτεκτονική κληρονομιά του νησιού. Είναι από αυτά τα κτίρια που ξέρουν πόσο λίγο χρειάζεται η αρχιτεκτονική να μιλά, όταν η φύση έχει ήδη πει τα πάντα.
*Φωτογραφίες: Τριαντάφυλλος Ξανθόπουλος