Η Ζαΐρα επιστρέφει. Επτά αιώνες, ένα σινεμά και ένα βιβλίο.
Το θερινό σινεμά Ζαΐρα κατεδαφίστηκε το 1993. Για τριάντα χρόνια, το οικόπεδο στη λεωφόρο Γαλατσίου έμεινε άδειο. Τώρα το κινηματοθέατρο ανακατασκευάζεται ως βιοκλιματικός πολυχώρος, και παράλληλα κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Καστανιώτη το βιβλίο που φέρει το όνομά του: “Κινηματοθέατρο Ζαΐρα, Μια ιστορία της οικογένειας Πανά”, γραμμένο από τον Χρύσανθο Πανά.
Το βιβλίο δεν είναι οικογενειακό άλμπουμ, αν και εκ πρώτης όψεως θα μπορούσε να διαβαστεί ως τέτοιο. Είναι 152 σελίδες πολυτελούς σκληρόδετης έκδοσης που ξεκινούν από τις αρχές του 14ου αιώνα, οπότε και οι πρώτες καταγραφές του ονόματος Πανά στην Καταλονία. Και φτάνουν μέχρι μια Αθήνα που σήμερα ξαναχτίζει κομμάτια της χαμένης της κομψότητας. Ανάμεσα σε αυτές τις δύο άκρες χωρούν η εγκατάσταση στην Κεφαλονιά, η συμμετοχή στην Επανάσταση του 1821, ο Φωτεινός Πανάς που δίδαξε οφθαλμιατρική στη Σορβόννη και έγινε πρόεδρος της Ιατρικής Ακαδημίας του Παρισιού, και η Ήβη Πανά, πρώτη ξαδέρφη του παππού του συγγραφέα, που δίδαξε πιάνο στη Μαρία Κάλλας.
Η πρώτη κηπούπολη της Αθήνας
Ο άξονας όμως παραμένει η Αθήνα. Και συγκεκριμένα ένα κομμάτι της που οι περισσότεροι Αθηναίοι αγνοούν ότι έχει ιστορία αντάξια να γραφτεί: η Κυπριάδου. Η πρώτη κηπούπολη της Αθήνας, σχεδιασμένη το 1919 από τον Επαμεινώνδα Κυπριάδη με πρότυπο τις κηπουπόλεις της βιομηχανικής εποχής, έγινε γρήγορα καταφύγιο για ανθρώπους των γραμμάτων και της τέχνης. Ο Σπύρος Παπαλουκάς, ζωγράφισε τα σπίτια της το 1941, ο Γιάννης Τσαρούχης τα νταμάρια της το 1930. Στον κεντρικό δρόμο βρισκόταν το Ωδείο. Σε αυτή τη γειτονιά εγκαταστάθηκε ο Σπυρίδων Πανάς, παππούς του Χρύσανθου, κι ένας από τους πρώτους εισαγωγείς καφέ στην Ελλάδα που αγόρασε γη στην περιοχή κατά την Κατοχή ως καταφύγιο για την οικογένειά του.
Ο θερινός κινηματογράφος Ζαϊρα
Μετά τον πόλεμο, αποφάσισε να χτίσει θερινό κινηματογράφο στο οικόπεδό του στη λεωφόρο Γαλατσίου. Του έδωσε το όνομα της πρωτότοκης κόρης του, Ζαΐρας, μιας από τις πρώτες γυναίκες αρχιτέκτονες στην Ελλάδα. Στους παράπλευρους χώρους του ίδιου οικοπέδου δημιούργησε και ένα από τα πρώτα οργανωμένα κινηματογραφικά στούντιο της χώρας. Εκεί γυρίστηκε μεγάλο μέρος των “Απάχηδων των Αθηνών” του 1950, με τον Λάμπρο Κωνσταντάρα και την Άννα Καλουτά. Από το 1957 έως το 1993, η Ζαΐρα λειτούργησε ως το κοινωνικό κέντρο βαρύτητας τριών γειτονιών.
Ο Χρύσανθος Πανάς έχει ακολουθήσει τη δική του πορεία στον χώρο της φιλοξενίας και του πολιτισμού. Το Island στη Βάρκιζα, το Athénée στο κέντρο της Αθήνας, μια συλλογή έργων τέχνης που ξεκίνησε στα δεκαοχτώ του με μέντορες τον αστρονόμο-ζωγράφο Γιάννη Καββαδία και τον βραβευμένο με Όσκαρ σκηνογράφο Βασίλη Φωτόπουλο. Το βιβλίο για τη Ζαΐρα δεν είναι νοσταλγία. Είναι η διατύπωση μιας άποψης για το τι σημαίνει να κρατάς ζωντανή μια πόλη.
*Το βιβλίο “Κινηματοθέατρο Ζαΐρα, Μια ιστορία της οικογένειας Πανά” κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Καστανιώτη.