Δημιουργός της Sagrada Família και οραματιστής μιας αρχιτεκτονικής εμπνευσμένης από τους νόμους της φύσης, άφησε πίσω του έργα που εξακολουθούν να προκαλούν θαυμασμό, απορία και συζήτηση.
Γεννημένος στην Καταλονία το 1852, σε μια οικογένεια χαλκουργών που είχε ήδη διαμορφώσει για τρεις γενιές ένα ιδιαίτερο αίσθημα για τον όγκο και το σχήμα, ο Gaudí έμελλε να γίνει ο πιο παράτολμος αρχιτέκτονας της εποχής του. Όταν ο διευθυντής της Σχολής Αρχιτεκτονικής της Βαρκελώνης του παρέδιδε το πτυχίο του, το 1878, ομολόγησε δημόσια ότι δεν ήξερε αν απένεμε τον τίτλο σε ένα ιδιοφυή ή σε έναν τρελό. Η ιστορία έδωσε την απάντηση, αν και η αμφιταλάντευση εκείνη δεν έχει εξαφανιστεί ολοκληρωτικά από τα μάτια όσων τον κοιτάζουν σήμερα. Τα έργα του όμως μιλούν καλύτερα -από τον καρπό κρίνουμε το δέντρο.
Ο Gaudí μαθήτευσε σε δασκάλους της εποχής του, μελέτησε βυζαντινή αρχιτεκτονική, ρωμανικές εκκλησίες, μαυριτανικά μνημεία και γοτθικούς καθεδρικούς. Διάβασε Viollet-le-Duc και Ruskin, αφέθηκε στον Goethe, τον Nietzsche, τον Shakespeare, τον Wagner. Μαθήτευσε στην τέχνη του βιτρό, της κεραμικής, των διακοσμητικών τεχνών.
Η φύση ως ο απόλυτος δάσκαλος
Από νέος περιπλανιόταν στα μονοπάτια της Καταλονίας, παρατηρώντας τη χλωρίδα και την πανίδα, τα κόκκινα βράχια, τις ακτές με τις οδοντωτές γραμμές, τις βελανιδιές που φωτίζονταν από κάτω. Η φύση ήταν ο αληθινός του δάσκαλος και αυτή η σχέση θα καθόριζε ολόκληρη τη δουλειά του. Η θεμελιακή του ιδέα ήταν τολμηρή μέσα στην απλότητα της: η ευθεία γραμμή δεν υπάρχει στη φύση. Είναι κατασκεύασμα της ανθρώπινης νόησης, η πιο σύντομη διαδρομή ανάμεσα σε δύο σημεία ενός κόσμου απαλλαγμένου από κάθε ζωτικότητα. Κανένα δέντρο δεν μεγαλώνει απολύτως κατακόρυφα χωρίς να έχει πρώτα στρίψει και κυματιστεί αναζητώντας τον ήλιο. Κανένας βράχος δεν έχει σχήμα κύβου. Ο ορίζοντας της θάλασσας, αν τον κοιτάξει κανείς προσεκτικά, είναι ελαφρώς κυρτός.
Ο Θεός, κατά τον Gaudí, σχεδίασε το σύμπαν αποκλειστικά με καμπύλες γραμμές. Οι άνθρωποι, επιχειρώντας να διορθώσουν αυτό το σχέδιο, στερούσαν από τα κτίσματα τους τον χυμό της ζωής, την περιπλάνηση που έχει η καμπύλη. Ο ίδιος θα έπαιρνε τα πρότυπά του από τα κύματα της θάλασσας, τα πέταλα των λουλουδιών, τα λέπια των ερπετών, το κέλυφος της χελώνας, την υφή ενός φθινοπωρινού φύλλου μουσκεμένου από τη βροχή.
Τα πρώτα του έργα ήταν ήδη αποκαλυπτικά. Στην Casa Vicens χάρισε σε ένα αστικό κτίριο τα χρώματα ενός σιντοϊστικού ναού και εσωτερικά δωμάτια αντάξια των αυλών της Αλάμπρα. Στο Palau Güell, το αστικό παλάτι του φίλου και χορηγού του, έχτισε ένα σαλόνι με ύψος Καθεδρικού, χρυσαφένια λάμψη βυζαντινής βασιλικής και βαγκνερικές εξάρσεις. Τα κτίριά του στο Passeig de Gràcia μετέτρεψαν μια ολόκληρη πόλη σε εκθεσιακό χώρο. Προσόψεις στολισμένες με ηλιοτρόπια, στάχυα καλαμποκιού, φύκια και κεραμίδια. Μπαλκόνια και παραστάδες ρυτιδωμένα σαν παλιά δέντρα. Ταράτσες σαν πλάτες φιδιών. Πύργοι-ηχεία ενορχηστρώνουν και υλοποιούν, μια συμφωνία φτιαγμένη από πέτρα.
Η Sagrada Família και η ολοκληρωτική αφοσίωση
Στη συνέχεια ήρθε το μεγάλο στοίχημα: η Sagrada Família. Ανέλαβε τη διεύθυνση του ναού σε νεαρή ηλικία, όταν όλοι περίμεναν ότι θα παρέδιδε μια ακόμα νεογοτθική εκκλησία, ιδίου τύπου με τις δεκάδες που ανεγείρονταν τότε σε ολόκληρη την Ευρώπη. Αντίθετα, ο ναός μεγάλωνε μαζί του, αλλάζοντας μέγεθος, φιλοδοξία και χαρακτήρα. Ο Gaudí ανακάλυψε ότι η παραβολική αψίδα, εμπνευσμένη από το σχήμα που παίρνει μια αλυσίδα κρεμαστή από τα δύο της άκρα, δεν έχει ανάγκη από αντηρίδες: φέρει το βάρος της από μόνη της, υπακούοντας αποκλειστικά στους νόμους της βαρύτητας.
Τα κιονόκρανα δεν αρκούνταν στο να έχουν μορφή δέντρου για να δίνουν την εντύπωση ότι βρίσκεσαι σε δάσος, αλλά συστρέφονταν ελαφρώς στον άξονά τους για να αναπαράγουν την κίνηση της ανάπτυξής τους. Τεράστια βιτρό πλημμύριζαν με χρωματιστό φως τους εσωτερικούς χώρους. Τη νύχτα, φωτεινά σημεία στη στέγη μιμούνταν τη λάμψη των αστεριών.
Στα τελευταία χρόνια της ζωής του, εγκαταστάθηκε σε ένα μικρό δωμάτιο μέσα στο εργοτάξιο, ανάμεσα σε σχέδια, μακέτες, γύψινα ομοιώματα και σχέδια ανεγέρσεων. Ο κάποτε κομψός νεαρός που πήγαινε σε παραστάσεις όπερας και βολτάριζε με άμαξα, είχε μεταμορφωθεί σε έναν άνθρωπο που θύμιζε άστεγο: φθαρμένα ρούχα, παπούτσια χωρίς κάλτσες, κουμπιά στολισμένα με παραμάνες. Έτρωγε στον δρόμο ένα ποτήρι γάλα που αγόραζε από πλανόδιο πωλητή. Μοίραζε τις αμοιβές του στο εργοτάξιο, ζώντας μόνος με το Ευαγγέλιο, την καθημερινή λειτουργία και λίγα φουντούκια στην τσέπη. Τον Ιούνιο του 1926, ένα τραμ τον παρέσυρε στους δρόμους της Βαρκελώνης. Κανείς δεν τον αναγνώρισε αμέσως. Δεν είχε μαζί του ούτε χρήματα ούτε ταυτότητα. Μόνο το Ευαγγέλιο, μερικά φουντούκια και ένα σχέδιο με την πρόσοψη της εκκλησίας στην οποία είχε αφιερώσει τη ζωή του. Μαζί του έφερε πάντα ένα μικρό βιβλίο: “Η Μίμησις Χριστού”.
Εκατό χρόνια μετά τον θάνατό του, η Sagrada Família εξακολουθεί να βρίσκεται υπό κατασκευή. Αν και ο κεντρικός της πύργος ολοκληρώθηκε φέτος, σημαντικά τμήματα του μνημείου αναμένεται να παραδοθούν κατά την επόμενη δεκαετία. Ο επισκέπτης που τον διασχίζει σήμερα νιώθει θαυμασμό, απορία, έκπληξη. Μοιάζει να μπαίνει σε ένα δάσος από πέτρα όπου το φως παίζει ανάμεσα στους πυλώνες σαν ήλιος μέσα από φυλλωσιά. Ωστόσο, στο φως αυτό γεννιέται και η αμφιβολία: το έργο του Gaudí, ακριβώς επειδή είναι τόσο μοναδικό, δεν μπορούσε να κάνει σχολή.
Το αρχιτεκτονικό του ιδίωμα είναι τόσο προσωπικό, τόσο αδιαίρετο από την πίστη, τον χαρακτήρα και τον εσωτερικό κόσμο που το γέννησε, που καθίσταται μη μεταβιβάσιμο. Η αληθινή σημασία της ζωής του ίσως δεν είναι αρχιτεκτονική. Είναι η τελειότητα με την οποία ένας άνθρωπος μπόρεσε να εφαρμόσει στη δημιουργία του τις βαθύτερες πεποιθήσεις του. Να ζήσει αυτό που πίστευε και να χτίσει αυτό που ήταν. «Δεν χτίζω εγώ τη Sagrada Família», έλεγε, «αυτή με χτίζει εμένα».
Εξωτερική φωτογραφία: Στην Casa Milà, γνωστή και ως La Pedrera, ο Gaudí καταργεί τη γεωμετρική αυστηρότητα και μετατρέπει την οροφή σε ένα σχεδόν σουρεαλιστικό τοπίο από καμπύλες, φως και γλυπτικές καμινάδες. @ Getty Images/Ideal Image