Το φετινό καλοκαίρι βρίσκεται ξανά στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος με δύο μεγάλες εκθέσεις στο Λονδίνο και τη Βενετία.
Όποιος είχε την τύχη να επισκεφθεί το φθινόπωρο του 2023 την έκθεση Untrue Unreal στο Ίδρυμα Παλάτσο Στρότσι της Φλωρεντίας, σίγουρα δεν την έχει ξεχάσει. Η εμπειρία ήταν μια περιήγηση «στην επικράτεια του ψευδούς και του εξωπραγματικού», ενώ, από αίθουσα σε αίθουσα, ο επισκέπτης ένιωθε σαν να βρισκόταν σε ένα roller-coaster συναισθημάτων. Κάθε έκθεση του Βρετανοϊνδού καλλιτέχνη είναι μια αλλόκοτη εμπειρία που σε παρασέρνει σε έναν κόσμο παιχνιδιού και παραμόρφωσης, έκπληξης και αποσταθεροποίησης. Φέτος το καλοκαίρι, ο Kapoor επιστρέφει, μετά από 30 χρόνια, στην Hayward Gallery στο Λονδίνο, σε ένα αφιέρωμα με καθηλωτικά, μεγάλης κλίμακας έργα που μοιάζουν έτοιμα να ζωντανέψουν και να ξεχυθούν από τις αίθουσες.
Όταν η κλίμακα γίνεται εμπειρία
Όπως το κολοσσιαίο All of Nothing (2026), μια φουσκωτή μεμβράνη από PVC που παραπέμπει σε ζωντανό οργανισμό, «ένα γλυπτό τόσο τεράστιο, που είναι αδύνατον να το δεις ολόκληρο με μία ματιά», αλλά και έργα με καθρέφτες σαν αυτά που τον καθιέρωσαν, όπως το Tsunami (2025), ένα γλυπτό-κύμα από ανοξείδωτο ατσάλι που προκαλεί τους νόμους της φυσικής και ανατρέπει την αντίληψη του χώρου. Παράλληλα, στην 61η Μπιενάλε Τέχνης της Βενετίας, στο ιστορικό κτίριο του 16ου αιώνα που αγόρασε το 2018 για να στεγάσει το ίδρυμά του, παρουσιάζεται η έκθεση Anish Kapoor: Palazzo Manfrin, με περίπου 100 αρχιτεκτονικές μακέτες από έργα της 50χρονης καλλιτεχνικής πορείας του, ορισμένα από τα οποία δεν έχουν υλοποιηθεί, μαζί με μνημειώδεις εγκαταστάσεις όπως το At The Edge of the World (1998), έναν τεράστιο, απειλητικό μαύρο θόλο αναρτημένο στην οροφή, διαστάσεων 5 x 8 μέτρα.
Η διαδρομή από τη γέννησή του στη Βομβάη το 1954, από Ινδουιστή πατέρα και Ιρακινή Εβραία μητέρα, μέχρι την παγκόσμια φήμη είναι συναρπαστική. Ο πατέρας του, υδρογράφος που εργαζόταν στο Ινδικό Ναυτικό, προέτρεπε εκείνον και τα αδέλφια του να ακολουθήσουν τα χνάρια του. Η μητέρα του, ερασιτέχνις μοδίστρα και ζωγράφος στον ελεύθερο χρόνο της, αντέγραφε έργα του Matisse και του τα έδινε να τα ολοκληρώσει, ενθαρρύνοντας τις καλλιτεχνικές ανησυχίες του. Στην εφηβεία του μετακόμισαν στους πρόποδες των Ιμαλαΐων και μαζί με έναν από τους αδελφούς του, φοίτησε στο υψηλού κύρους Doon School, το «Eton της Ινδίας». Ο Kapoor, που είναι δυσλεκτικός, θυμάται ότι «μισούσε κάθε δευτερόλεπτο» της εμπειρίας. Στα δεκαέξι του, στάλθηκε μαζί με τον μικρό αδελφό του σε ένα κιμπούτς στο Ισραήλ, όπου τελείωσε το σχολείο και όπως εξομολογήθηκε στους Financial Times, κατέρρευσε συναισθηματικά και συνήλθε μόνο όταν η μητέρα του, ακολουθώντας τη συμβουλή μιας θείας, του έφερε μια χούφτα χώμα από την πατρίδα και την έβαλε κάτω από το μαξιλάρι του.
Ύστερα ξεκίνησε σπουδές μηχανικού στο Πανεπιστήμιο του Νεγκέβ, στο νότιο Ισραήλ, αλλά άντεξε μόλις έξι μήνες. Ήταν όταν επέστρεψε στο κιμπούτς, σε μια περίοδο εσωτερικής αναστάτωσης, που αποφάσισε ότι θα γίνει καλλιτέχνης. Όταν μια σχολή καλών τεχνών στην Ιερουσαλήμ απέρριψε την αίτησή του, διέσχισε την Ευρώπη κάνοντας οτοστόπ μαζί με έναν φίλο του, με προορισμό το Λονδίνο. Το 1973 γράφτηκε στο Hornsey College of Art, έναν πυρήνα ριζοσπαστικής τέχνης όπου δίδασκε και η ανερχόμενη τότε Marina Abramović. «Για πρώτη φορά στη ζωή μου ένιωσα ελεύθερος», εξομολογήθηκε στο Smithsonian.
Η μετεωρική πορεία προς τη διεθνή αναγνώριση
Το 1982 παρουσίασε για πρώτη φορά έργα του στη Μπιενάλε της Βενετίας, στην αφιερωμένη σε νέους καλλιτέχνες ενότητα Aperto. Από αυτό το σημείο και έπειτα, η πορεία του ήταν μετεωρική. Το 1990 εκπροσώπησε τη Βρετανία στη Μπιενάλε, με το έργο Void Field, δεκαέξι τεράστιους ογκόλιθους από ψαμμίτη με τόσο μεγάλο βάρος, ώστε χρειάστηκε να ενισχυθεί το δάπεδο με πρόσθετα στηρίγματα. Ο κόσμος της τέχνης δεν είχε ξαναδεί κάτι παρόμοιο. «Τότε επικρατούσε η αντίληψη ότι το μεγάλο μέγεθος δεν κάνει απαραίτητα ένα έργο καλύτερο· μάλιστα, αν ήταν μεγάλο, μάλλον θα ήταν κακό. Εγώ, όμως, αποφάσισα να τα δώσω όλα, να υπερασπιστώ την ιδέα ότι η κλίμακα είναι ένα ουσιαστικό και απολύτως θεμιτό εργαλείο της γλυπτικής, για το οποίο δεν πρέπει να ντρεπόμαστε», θα έλεγε αργότερα.
Το 1991 κέρδισε το Turner Prize και το 1999 επικράτησε του Jeff Koons στον διαγωνισμό για την ανάθεση ενός δημόσιου γλυπτού στο Millennium Park του Σικάγου. Το Cloud Gate ή «The Bean», όπως το αποκαλούν όλοι, ένα επικό γλυπτό 110 τόνων από ανοξείδωτο ατσάλι που κόστισε 23 εκατομμύρια δολάρια, παρουσιάστηκε το 2006 και σήμερα αποτελεί τοπόσημο της πόλης. «Όλοι έλεγαν ότι ένα κατοπτρικό έργο τέτοιου μεγέθους ήταν αδύνατον να κατασκευαστεί», θυμάται ο καλλιτέχνης.
Σήμερα, ο Sir Anish Kapoor μοιράζει τον χρόνο του ανάμεσα στο στούντιό του στο Νότιο Λονδίνο και τη Βενετία, την οποία λατρεύει και όπου, όπως λέει, τις περισσότερες φορές καταφέρνει να ανακαλύψει διαδρομές στα πίσω σοκάκια, εκεί όπου δεν υπάρχουν χιλιάδες τουρίστες. Μιλά συχνά για τον καπιταλισμό, το Brexit, τους πρόσφυγες και την πολιτική της ταυτότητας, ενώ εξέταζε το ενδεχόμενο να κινηθεί νομικά, αφότου πράκτορες της συνοριοφυλακής πόζαραν για φωτογραφία μπροστά από το Cloud Gate στο Σικάγο, υποστηρίζοντας ότι η σκηνή αντιπροσώπευε μια «φασιστική Αμερική». Στις δημοπρασίες, τα γλυπτά του πωλούνται για πάνω από ένα εκατομμύριο δολάρια. «Ναι, υπάρχει ένα κομμάτι της δουλειάς μου που προορίζεται για πώληση. Όμως, σε όλη τη διάρκεια της καριέρας μου δημιουργούσα πάντα και έργα από κερί ή άλλα υλικά, τα οποία σχεδόν ποτέ δεν πούλησα. Κατά κάποιον τρόπο, αυτά είναι που κρατούν τη δουλειά μου ζωντανή».
Οι κριτικοί τέχνης χρησιμοποιούν λέξεις όπως λουτρό αίματος, πεπτικός σωλήνας, σφαγείο για να περιγράψουν τα έργα του. Εκείνος επιμένει ότι ως καλλιτέχνης δεν έχει κάτι να δηλώσει ή κάποιο μήνυμα να μεταδώσει στον κόσμο. Πιστεύει ότι η δύναμη και η ουσία των έργων του είναι η ικανότητά τους να συσσωρεύουν διαρκώς νέα επίπεδα νοήματος, να είναι ανοιχτά σε πολλαπλές ερμηνείες. Και όπως σχολιάζει το Smithsonian, ακόμη και στα πιο προκλητικά έργα του διακρίνει κανείς μια παιχνιδιάρικη, σχεδόν σκανταλιάρικη διάθεση. Ο Kapoor το επιβεβαιώνει: «Μου αρέσει να είμαι λίγο άτακτος και προκλητικός».
*Anish Kapoor: Palazzo Manfrin, Βενετία, έως 8 Αυγούστου
*Hayward Gallery, Λονδίνο, έως 18 Οκτωβρίου
Εξωτερική φωτογραφία: Getty Images/Ideal Image