Το όραμα του Γάλλου Théodore Reinach και η αρχιτεκτονική ματιά του Emmanuel Pontremoli, «γέννησαν» στις ακτές της νότιας Γαλλίας, μια μοναδική κατοικία πιστή στο ελληνιστικό πνεύμα.
Στη μαγευτική Κυανή Ακτή, και συγκεκριμένα στη μικροσκοπική, αλλά γοητευτική σαν καρτ ποστάλ παραθαλάσσια πόλη Beaulieu-sur-Mer, ένα αναπάντεχο θέαμα τραβάει την προσοχή των Ελλήνων επισκεπτών. Λίγα μόλις μέτρα από την Αvenue des Hellens, όπου η προτομή του Ελευθέριου Βενιζέλου με την επιγραφή «σύμβολο της γαλλο-ελληνικής φιλίας» εκπλήσσει ευχάριστα, ξεπροβάλλει μία έπαυλη μοναδικής αισθητικής και χαρακτήρα. Η Villa Kérylos αφηγείται μια μοναδική ιστορία αγάπης για την αρχαία Ελλάδα, γραμμένη όχι στην Αθήνα, ή σε κάποιο ελληνικό νησί, αλλά στις ακτές της νότιας Γαλλίας.
Το πάθος για την αρχαία Ελλάδα
Η Villa Kérylos δεν είναι απλώς ένα αρχιτεκτονικό αξιοθέατο της γαλλικής Ριβιέρας. Είναι η υλοποίηση ενός αρχαιοελληνικού ονείρου. Ο Γάλλος αρχαιολόγος Théodore Reinach και ο στενός φίλος του, αρχιτέκτονας Emmanuel Pontremoli, αφιέρωσαν έξι χρόνια, από το 1902 έως το 1908, για να δημιουργήσουν μια κατοικία εμπνευσμένη από τα ελληνιστικά σπίτια του 2ου και 1ου αιώνα π.Χ.
Γεννημένος στο Σεν-Ζερμέν-αν-Λε, ο Reinach υπήρξε ένα από τα σπουδαιότερα πνεύματα της εποχής του. Απέκτησε σε νεαρή ηλικία διδακτορικούς τίτλους στη Νομική και τη Λογοτεχνία, ενώ η βαθιά αγάπη του για την αρχαία Ελλάδα τον οδήγησε στην αρχαιολογία, την παπυρολογία, τη νομισματολογία και τη μουσικολογία.
Το όνομά του συνδέθηκε, μεταξύ άλλων, με την αποκρυπτογράφηση και μεταγραφή σε σύγχρονο πεντάγραμμο του Ύμνου προς τον Απόλλωνα που ανακαλύφθηκε στους Δελφούς το 1892 από τη Γαλλική Σχολή Αθηνών. Ως λάτρης του αρχαιοελληνικού πολιτισμού, στόχος του ήταν να αναπαραχθεί ένας ελληνιστικός τρόπος ζωής, όχι απλώς μία κατοικία με αρχαιοπρεπή διακόσμηση. Οραματιζόταν την αναβίωση ενός ολόκληρου τρόπου ζωής. Μαζί με τον Pontremoli μελέτησαν επί χρόνια την αρχιτεκτονική της Δήλου, τα ψηφιδωτά, τα διακοσμητικά μοτίβα και την καθημερινότητα των ελληνιστικών χρόνων, πριν τοποθετηθεί η πρώτη πέτρα της βίλας. Το αποτέλεσμα ήταν μια κατοικία που αναπαράγει με εντυπωσιακή ακρίβεια το πνεύμα της αρχαιότητας, ενσωματώνοντας ταυτόχρονα, διακριτικά και σχεδόν αόρατα, τις τεχνολογικές ανέσεις των αρχών του 20ού αιώνα.
Η Villa Kérylos δεν αποτελεί πιστό αντίγραφο κάποιου αρχαίου κτιρίου. Είναι μια σύγχρονη ερμηνεία της ελληνικής τέχνης και ίσως η πιο φιλόδοξη προσπάθεια να αναστηθεί, πέτρα-πέτρα, η αρχαία Ελλάδα στις ακτές της Γαλλίας.
«Χαίρε»
Τους επισκέπτες καλωσορίζει η επιγραφή «χαίρε» φιλοτεχνημένη σε ψηφιδωτό. Σε αυτό αποτυπώνεται η έννοια της οικογένειας μέσα από την απεικόνιση ενός κόκορα, μιας λευκής κότας και δύο νεοσσών. Λίγα μέτρα πιο μακριά, το βλέμμα συναντά το επιβλητικό άγαλμα του Σόλωνα, υπενθυμίζοντας τη διαχρονική αρχή ότι οι νόμοι πρέπει να ισχύουν το ίδιο για πλούσιους και φτωχούς. Όπως εξηγεί στο Newmoney.gr η κυρία Βασιλική Μαυροειδάκου, υπεύθυνη των πολιτιστικών και παιδαγωγικών προγραμμάτων της βίλας και βαθιά γνώστρια της ιστορίας του Γάλλου λάτρη της αρχαίας Ελλάδας, ο Reinach οραματίστηκε «μια ιδανική κατοικία», ένα όνειρο που συμμερίζονταν πολλοί Ευρωπαίοι διανοούμενοι στα τέλη του 19ου και στις αρχές 20ου αιώνα. «Το σπίτι είναι εμπνευσμένο από τα σπίτια της Δήλου στην ελληνιστική εποχή», σημειώνει η ειδικός, προσθέτοντας πως η φιλοσοφία του δημιουργού αποκαλύπτεται σε κάθε γωνιά της βίλας, από το περιστύλιο μέχρι τους ιδιωτικούς χώρους και τους κήπους.
Το όνομα της βίλας μόνο τυχαίο δεν είναι. Κήρυλος ήταν θαλασσοπούλι της ελληνικής μυθολογίας, η αλκυόνη, στενά συνδεδεμένη με τη Μεσόγειο και τον ελληνικό κόσμο, σύμβολο γαλήνης και αρμονίας. Αρχικά, βέβαια, ο Reinach ήθελε να δώσει το όνομα «το σπίτι που δέρνεται από τους ανέμους», ωστόσο ήταν πολύ δύσκολο για τους Γάλλους και έτσι επικράτησε το «Κήρυλος». Χρειάστηκαν πολλά χρόνια προτού οι δύο άνδρες ξεκινήσουν την κατασκευή της κατοικίας, καθώς μελετούσαν εξαντλητικά κάθε λεπτομέρεια: τα ψηφιδωτά, τα διακοσμητικά μοτίβα, την αρχιτεκτονική σύνθεση. Τίποτα δεν αφέθηκε στην τύχη.
Το πάθος του Reinach για την αρχαία Ελλάδα ήταν τόσο έντονο ώστε, ήδη από την ηλικία των 14 ετών, μιλούσε με τα αδέλφια του στα αρχαία ελληνικά. Οι τρεις τους θεωρούνταν εξαιρετικοί λόγιοι και σημαντικές προσωπικότητες της εποχής τους. Όπως επισημαίνει η κα. Μαυροειδάκου, ήταν γνωστοί ως «εκείνοι που ξέρουν τα πάντα». Σε ηλικία 20 ετών επισκέφθηκαν την Ακρόπολη και αργότερα έγραψαν ένα ποίημα αφιερωμένο στο μνημείο, εκφράζοντας τη σημασία που έχει η ανακάλυψή του σε μια τόσο καθοριστική ηλικία.
Όλα αυτά εξηγούν γιατί η Villa Kérylos δεν είναι μια απλώς μία αρχαιότροπη κατασκευή, αλλά προϊόν μιας ολόκληρης πνευματικής και πολιτισμικής κουλτούρας. Η εντύπωση αυτή επιβεβαιώνεται κατά την περιήγηση στο εσωτερικό της επιβλητικής κατοικίας. Κάθε λεπτομέρεια, κάθε ψηφιδωτό και τοιχογραφία, ακόμα και το γεγονός ότι ο Reinach θέλησε να αποκρύψει σύγχρονα στοιχεία από το βλέμμα του επισκέπτη, αφού δεν ήταν αντικείμενα που ανήκαν στην αρχαιότητα, μαρτυρούν έναν σχολαστικό σχεδιασμό. Καθετί που υπάρχει στους χώρους της βίλας είναι εμπνευσμένο από τον αρχαίο ελληνικό κόσμο. Παράλληλα, το εγχείρημα αποκαλύπτει τον αυθορμητισμό του δημιουργού του. Ένα τόσο φιλόδοξο και δαπανηρό έργο θυμίζει την πραγμάτωση ενός παιδικού ή εφηβικού ονείρου. Εμφορούμενος από βαθιά αισιοδοξία για τον άνθρωπο και το μέλλον του, ο Reinach επιδίωξε να αποτυπώσει μια ιδανική εκδοχή της αρχαίας Ελλάδας, αφήνοντας παράλληλα το δικό του αποτύπωμα στις επόμενες γενιές.
Η βιβλιοθήκη, η «ψυχή» της Villa Kérylos
Αγαπημένο σημείο του Reinach ήταν η βιβλιοθήκη. Το μεγαλύτερο δωμάτιο της κατοικίας λειτουργούσε ως το προσωπικό του καταφύγιο μελέτης. Αυτή η αίθουσα, ανάμεσα σε βιβλία αρχαίας ελληνικής γλώσσας, ελληνικής ιστορίας και αρχαιολογίας του 10ου, 11ου, 18ου, 19ου αιώνα αποτελούσε τον πνευματικό πυρήνα της έπαυλης, αντανακλώντας τα επιστημονικά ενδιαφέροντα ενός από τους σημαντικότερους ελληνιστές της εποχής. Σε μία προσπάθεια να προστατεύσει τα πολύτιμα βιβλία από την υγρασία της περιοχής, φρόντισε να κατασκευάσει έναν ημιώροφο ώστε να αποτραπεί η αλλοίωσή τους.
Η αίσθηση γαλήνης που αντλούσε στη βιβλιοθήκη αποτυπώνεται και από την απόφασή του να χαράξει στους τοίχους την επιγραφή σε αρχαία ελληνικά «Εδώ, με τη χαρά των Ελλήνων σοφών, ρητόρων και ποιητών, μέσα στην απαράμιλλη ομορφιά, μπορεί να είμαι ήσυχος». Ήταν το σημείο όπου μπορούσε να απομονωθεί από τον σύγχρονο κόσμο και να ηρεμήσει, πλαισιωμένος από το πνεύμα των αρχαίων Ελλήνων δημιουργών.
Τα δωμάτια της οικογένειας
Το περιστύλιο αποτελεί την καρδιά της Villa Kérylos. Πιστή στο πνεύμα των αρχαίων ελληνικών κατοικιών, η βίλα είναι οργανωμένη γύρω από την εσωτερική αυλή που περιβάλλεται από 12 κίονες από ιταλικό λευκό μάρμαρο Carrara. Γύρω από αυτό, εκτείνονται το σαλόνι, η τραπεζαρία, η βιβλιοθήκη και οι υπόλοιποι χώροι σε διάταξη που παραπέμπει στην αρχιτεκτονική ενός σπιτιού της ελληνιστικής περιόδου, χωρίς ωστόσο να παραλείπονται οι σύγχρονες ανέσεις της Belle Époque. Με τοιχογραφίες και περίτεχνα ψηφιδωτά, η κομψότητα αναδεικνύεται σε κάθε σημείο και το φυσικό φως που κυκλοφορεί ανεμπόδιστα δημιουργεί μια μοναδική ατμόσφαιρα σπάνιας ομορφιάς.
Η τραπεζαρία με το οκταγωνικό σχήμα, με ξύλινη οροφή διακοσμημένη με φύλλα χρυσού σε μπλε φόντο φιλοξενεί ακόμα τα καθημερινά σκεύη της οικογένειας. Το δάπεδο στολίζεται με εντυπωσιακά ψηφιδωτά, ενώ στους τοίχους απεικονίζονται διονυσιακά μοτίβα που θυμίζουν το πνεύμα των αρχαίων συμποσίων. Από τα σύγχρονα αντικείμενα που επιμελώς κρύφτηκαν από την κοινή θέα αφού δεν ανήκαν στην αρχαιοελληνική σφαίρα είναι και ένα μηχανικό αναβατόριο που μετέφερε τα γεύματα από την κουζίνα, η οποίο βρίσκεται στο υπόγειο, στην τραπεζαρία. Αντίστοιχα, το πιάνο και οι διακόπτες ηλεκτρικού έχουν καλυφθεί ώστε να μην αποτελούν παραφωνία στο σύνολο της διακόσμησης. Επιπλέον, η θέρμανση και το τρεχούμενο νερό, είναι προσεκτικά κρυμμένα για να μη διαταράσσεται η ψευδαίσθηση της αρχαιότητας. Όσο για τα υπνοδωμάτια των μελών της οικογένειας είναι με τη σειρά τους προσεγμένα και διακοσμημένα για να καλύπτουν τις ανάγκες των παιδιών και της συζύγου.
Ο μεσογειακός κήπος
Ο κήπος της έπαυλης με μεσογειακά φυτά και δέντρα, όπως πεύκα, κυπαρίσσια, ελιές, ροδιές, πικροδάφνες και πυράκανθους μεταφέρει το ελληνιστικό πνεύμα εκτός κτιρίου, στην καρδιά της γαλλικής Ριβιέρας. Ο εξωτερικός χώρος δε θα μπορούσε να μην αναπαράγει τη φύση και το ύφος της αρχαίας Ελλάδας. Η επιλογή, επομένως, τοποθέτησης τέτοιων ειδών δεν είναι τυχαία, αλλά αποτελεί φόρο τιμής στην αρχαία Ελλάδα αναπαράγοντας την αυθεντική φύση των ελληνιστικών κατοικιών. Εκεί περνούσε στιγμές ανεμελιάς κυρίως τους θερινούς μήνες όταν επισκεπτόταν την έπαυλη με τα παιδιά του Hélène και Gabrielle Hélène από την πρώτη του σύζυγο, Charlotte Marie Evelyne Hirsch, και τους τέσσερις γιους του Julien, Léon, Paul, Olivier από τη δεύτερη σύζυγό του, Fanny Thérèse Kann.
Η επιλογή του Μακρόν
Κατά την περίοδο της κρίσης στην Ελλάδα, οι ξένοι επισκέπτες που βρίσκονταν στον εντυπωσιακό χώρο της βίλας, έγραφαν στο βιβλίο επισκεπτών μαγεμένοι από το κτίριο: «Η χώρα δεν αντιμετωπίζει κρίση. Εμείς βρισκόμαστε σε κρίση». Το κτίριο, μάλιστα, επέλεξε ο Γάλλος πρόεδρος, Εμανουέλ Μακρόν, το 2019 για να υποδεχθεί τον Κινέζο ομόλογό του, Σι Τζινπίνγκ, καθώς, όπως θυμάται η κα. Μαυροειδάκου, αναζητούσε ένα κτίριο απλό, κομψό αισθητικά, αλλά όχι πολυτελές για την ενίσχυση των διμερών σχέσεων και τη δημιουργία κλίματος εμπιστοσύνης ανάμεσα στις δύο χώρες, μακριά από το πρωτόκολλο των Κρατικών Μεγάρων.
Η αναγέννηση
Μετά τον θάνατο του Reinach το 1928, η βίλα κληροδοτήθηκε στο Ινστιτούτο της Γαλλίας, του οποίου εξάλλου ο αρχαιολόγος ήταν μέλος. Την επόμενη χρονιά, ιδρύθηκε ένα ίδρυμα που έφερε το όνομά του για να διασφαλίσει τη διατήρηση του χώρου. Σήμερα, είναι ανοιχτή στο κοινό και φιλοξενεί τακτικά εκδηλώσεις και εκθέσεις με επίκεντρο την αρχαιότητα. Ετησίως, την επισκέπτονται περίπου 62.000 άνθρωποι, εκ των οποίων 6.000 μαθητές. Πραγματοποιούνται, δε, εργαστήρια αρχαίου ελληνικού θεάτρου, φιλολογίας και ζωγραφικής. Σε αυτό το πλαίσιο, πραγματοποιούν επισκέψεις και σύλλογοι που ασχολούνται με εφήβους, οι οποίοι δεν κατάφεραν να ακολουθήσουν κανονική ακαδημαϊκή εκπαίδευση.
Σε μία από αυτές τις πρωτοβουλίες, τα παιδιά κλήθηκαν να γράψουν μια φράση στα γαλλικά, η οποία στη συνέχεια θα μεταφραζόταν από την κα. Μαυροειδάκου στα αρχαία ελληνικά. Η φράση μιας 15χρονης επισκέπτριας με δύσκολο υπόβαθρο, συγκλόνισε τους υπευθύνους, καθώς έγραψε: «Δύο φορές γεννήθηκα. Τη δεύτερη φορά ήμουν ελεύθερη». Η φράση αυτή μοιάζει να συνοψίζει και την ιστορία της βίλας. Γιατί μέσα σε αυτό το σπίτι η αρχαία Ελλάδα γνώρισε μια δεύτερη γέννηση. Και όσο οι επισκέπτες περιδιαβαίνουν τους χώρους της, ο Théodore Reinach εξακολουθεί να είναι παρών, κρυμμένος σε κάθε ψηφιδωτό, σε κάθε επιγραφή και σε κάθε λεπτομέρεια του ονείρου που άφησε πίσω του.
Εξωτερική φωτογραφία: Villa Kérylos/ Clément Roux
*Η επίσκεψη πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο δημοσιογραφικής αποστολής που διοργάνωσε για τον όμιλο Πρώτο Θέμα ο Οργανισμός Τουρισμού της Νίκαιας και της Κυανής Ακτής, Explore Nice Côte d’Azur, και ο Οργανισμός Τουριστικής Ανάπτυξης της Γαλλίας, Atout France Italia.