Η Yayoi Kusama, που μετέτρεψε τις παραισθήσεις και τις εμμονές της σε μια από τις πιο αναγνωρίσιμες εικαστικές γλώσσες της εποχής μας, πέθανε στο Τόκιο σε ηλικία 97 ετών. Ζωγράφιζε μέχρι τις τελευταίες ημέρες της ζωής της.
Η καλλιτεχνική διαδρομή της Yayoi Kusama ξεκίνησε, κατά κάποιον τρόπο, με μια ασυνήθιστη μέντορα. Νέα ακόμη και αποφασισμένη να γίνει ζωγράφος, θαύμαζε βαθιά την Τζόρτζια Ο’Κιφ και κάποια στιγμή βρήκε το θάρρος να της γράψει. Στην επιστολή της ζητούσε συμβουλές για το πώς θα μπορούσε να ανοίξει τον δρόμο της ως καλλιτέχνις. Η Ο’Κιφ τής απάντησε, προειδοποιώντας την για τις δυσκολίες που αντιμετώπιζε ένας καλλιτέχνης στις Ηνωμένες Πολιτείες. Την παρότρυνε, ωστόσο, να πάει στην Αμερική και να δείξει τη δουλειά της σε όσο το δυνατόν περισσότερους ανθρώπους.
Η Κusama ακολούθησε τη συμβουλή της. Το 1957 έφυγε από την Ιαπωνία για τις Ηνωμένες Πολιτείες και έπειτα από ένα σύντομο διάστημα στο Σιάτλ, εγκαταστάθηκε στη Νέα Υόρκη, το 1958. Βρέθηκε έτσι στο κέντρο μιας καλλιτεχνικής σκηνής που άλλαζε ραγδαία, σε μια εποχή κατά την οποία η αφηρημένη τέχνη, ο μινιμαλισμός, η ποπ αρτ και οι πρώτες μορφές εννοιολογικής τέχνης συνυπήρχαν και συγκρούονταν. Τον Οκτώβριο του 1959 πραγματοποίησε την πρώτη ατομική της έκθεση στη Νέα Υόρκη, στην Brata Gallery. Παρουσίασε πέντε μεγάλους πίνακες καλυμμένους από αμέτρητες επαναλαμβανόμενες γραμμές και καμπύλες, τα έργα που αργότερα θα γίνονταν γνωστά ως Infinity Nets.
Ανάμεσα σε εκείνους που πρόσεξαν αμέσως τη δουλειά της ήταν ο Ντόναλντ Τζαντ, τότε ακόμη κριτικός τέχνης και μετέπειτα μία από τις σημαντικότερες μορφές του μινιμαλισμού. Εντυπωσιάστηκε τόσο ώστε αγόρασε έναν πίνακά της. Καθώς αδυνατούσε να καταβάλει ολόκληρο το ποσό, συμφώνησε να τον εξοφλήσει σε τέσσερις δόσεις των 200 δολαρίων. Η λεπτομέρεια μοιάζει σχεδόν απίθανη σήμερα. Δεκαετίες αργότερα, τα έργα της Κουσάμα θα πωλούνταν για εκατομμύρια και εκείνη θα κατακτούσε μια θέση ανάμεσα στις ακριβότερες γυναίκες καλλιτέχνιδες της διεθνούς αγοράς τέχνης.
Οι κουκκίδες ως όπλο
Στη δεκαετία του 1960 η Kusama άρχισε να διευρύνει τα όρια της δουλειάς της. Ζωγραφική, γλυπτική, εγκαταστάσεις, περφόρμανς, μόδα, γυμνό σώμα και πολιτική διαμαρτυρία μπορούσαν πλέον να συνυπάρχουν στο ίδιο καλλιτεχνικό σύμπαν. Πειραματίστηκε ακόμη και με τη μόδα, δημιουργώντας ρούχα με στρατηγικά ανοίγματα, απολύτως συνδεδεμένα με το πνεύμα της σεξουαλικής απελευθέρωσης και της αμερικανικής αντικουλτούρας. Η σεξουαλικότητα και το γυμνό στις δράσεις της είχαν συγχρόνως πολιτική διάσταση. Στο ντοκιμαντέρ Kusama: Infinity του 2018 εξηγούσε ότι μέσα από την τέχνη της ήθελε να αμφισβητήσει τις αντιλήψεις της κοινωνίας και να μεταδώσει ένα μήνυμα αγάπης και ελπίδας.
Οι περίφημες κουκκίδες της, που με τον καιρό θα μετατρέπονταν σε ένα από τα πλέον αναγνωρίσιμα εικαστικά μοτίβα του 20ού και του 21ου αιώνα, είχαν για εκείνη πολύ βαθύτερο νόημα από μια διακοσμητική υπογραφή. Συνδέονταν με την ιδέα της εξάλειψης του εαυτού, της διάλυσης του ατόμου μέσα σε ένα απέραντο σύμπαν. Όπως είχε πει η ίδια, σύμφωνα με το Hirshhorn Museum του Smithsonian Institution, «Η Γη μας είναι μόνο μία κουκκίδα ανάμεσα σε εκατομμύρια αστέρια στο σύμπαν. Οι κουκκίδες είναι ένας δρόμος προς το άπειρο». Η Kusama αποκαλούσε την τέχνη της «φάρμακο». Τα Infinity Nets είχαν τις ρίζες τους στις οπτικές παραισθήσεις που, σύμφωνα με την ίδια, τη συνόδευαν από την παιδική ηλικία. Μοτίβα, κουκκίδες και σχήματα εμφανίζονταν μπροστά της και έμοιαζαν να επεκτείνονται στο περιβάλλον, καλύπτοντας αντικείμενα, τοίχους, ακόμη και το ίδιο της το σώμα. «Καθημερινά παλεύω με τον πόνο, το άγχος και τον φόβο. Ο μόνος τρόπος που έχω βρει για να ανακουφίζομαι είναι να συνεχίζω να δημιουργώ τέχνη.
Ακολούθησα το νήμα της τέχνης και κάπως ανακάλυψα ένα μονοπάτι που μου επέτρεψε να ζήσω», έγραψε στην αυτοβιογραφία της Infinity Net εξηγώντας τη σχέση της τέχνης με την ψυχική της κατάσταση. Αντί να προσπαθήσει να απομακρύνει αυτές τις εικόνες από τη ζωή της, τις μετέφερε στον καμβά. Η επανάληψη έγινε μέθοδος. Η εμμονή έγινε μορφή. Και η τέχνη, ένας τρόπος να διαχειρίζεται όσα την κατέκλυζαν.
Η πιο ιδιαίτερη σχέση της ζωής της
Στα απομνημονεύματά της, η Yayoi Kusama περιγράφει και την ιδιαίτερη σχέση της με τον Αμερικανό καλλιτέχνη Τζόζεφ Κορνέλ, γνωστό για τα χαρακτηριστικά ξύλινα κουτιά του, μέσα στα οποία δημιουργούσε μικροσκοπικούς κόσμους από φωτογραφίες, αποκόμματα και αντικείμενα που συνέλεγε. Γνωρίστηκαν το 1963 και διατήρησαν έναν στενό δεσμό μέχρι τον θάνατό του, το 1972. Η ίδια περιέγραφε τη σχέση ως έντονα ρομαντική, παρότι πλατωνική. Ζωγράφιζαν ο ένας τον άλλον και συνομιλούσαν επί ώρες στο τηλέφωνο, ενώ ο Κορνέλ τής αφιέρωνε ποιήματα και έργα. Γνωρίζοντας τις οικονομικές δυσκολίες της, της ανέθετε περιστασιακά να πουλήσει έργα του, επιτρέποντάς της να κρατά προμήθεια από τις πωλήσεις. Αγόρασε επίσης δικά της σχέδια, ορισμένα από τα οποία βρίσκονται σήμερα στη συλλογή του Smithsonian American Art Museum.
Η αναγνώριση άρχισε να έρχεται και μέσα από τις εγκαταστάσεις της. Το 1963 παρουσίασε στην Gertrude Stein Gallery της Νέας Υόρκης το «Aggregation: One Thousand Boats Show», μια πραγματική βάρκα καλυμμένη με εκατοντάδες μαλακές, φαλλόμορφες προεξοχές. Το έργο προκάλεσε αίσθηση και έγινε ένα από τα καθοριστικά δείγματα της πρώιμης γλυπτικής της.
Από τη Νέα Υόρκη πίσω στο Τόκιο
Το 1973 η Kusama επέστρεψε στην Ιαπωνία, σε μια περίοδο κατά την οποία αντιμετώπιζε σοβαρές δυσκολίες με την ψυχική της υγεία. Οι παραισθήσεις και οι εμμονές που τη συνόδευαν ήδη από την παιδική ηλικία, είχαν αποτελέσει επί δεκαετίες και πρώτη ύλη για την τέχνη της. Το 1977 εισήχθη με δική της επιλογή σε ψυχιατρική κλινική του Τόκιο και αποφάσισε να παραμείνει εκεί μόνιμα, έχοντας βρει ένα σταθερό και προστατευμένο περιβάλλον μέσα στο οποίο μπορούσε να συνεχίσει να δημιουργεί. Το εργαστήριό της βρισκόταν σε μικρή απόσταση και για σχεδόν μισό αιώνα η ζωή της ακολούθησε έναν ασυνήθιστο, αυστηρό ρυθμό: περνούσε την ημέρα δουλεύοντας στο εργαστήριό της και επέστρεφε το βράδυ στην κλινική.
Η σχέση ανάμεσα στην ψυχική της κατάσταση και στο έργο της αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της ιστορίας της, χωρίς να αρκεί για να εξηγήσει το μέγεθος της καλλιτεχνικής της παραγωγής. Για ένα διάστημα, ωστόσο, η θέση της στην ιστορία της μεταπολεμικής τέχνης έμοιαζε λιγότερο ασφαλής από όσο σήμερα. Η ουσιαστική επανεκτίμηση του έργου της άρχισε στα τέλη της δεκαετίας του 1980, με σημαντικές αναδρομικές εκθέσεις στις Ηνωμένες Πολιτείες και την Ευρώπη. Το 1993 εκπροσώπησε επίσημα την Ιαπωνία στην Μπιενάλε της Βενετίας. Η στιγμή αυτή σηματοδότησε μια νέα περίοδο διεθνούς αναγνώρισης. Στις δεκαετίες που ακολούθησαν, έργα της μπήκαν στις συλλογές και στις αίθουσες μερικών από τα σημαντικότερα μουσεία του κόσμου, από την Tate Modern και το MoMA έως το Hirshhorn Museum. Και κάπου εκεί συνέβη κάτι ακόμη πιο σπάνιο: η Kusama πέρασε από τον σχετικά κλειστό κόσμο της σύγχρονης τέχνης στη μαζική κουλτούρα χωρίς να χάσει την εικαστική της ταυτότητα. Οι κολοκύθες, οι κουκκίδες και τα Infinity Mirror Rooms, όπου οι καθρέφτες δημιουργούν την ψευδαίσθηση ενός χώρου χωρίς τέλος, έγιναν εικόνες αναγνωρίσιμες σε ανθρώπους που μπορεί να μην είχαν πατήσει ποτέ σε γκαλερί σύγχρονης τέχνης.
Από τα μουσεία στη μόδα
Η επιρροή της ξεπέρασε νωρίς τα όρια των μουσείων. Μόδα, σχέδιο και εμπορική κουλτούρα απορρόφησαν το εικαστικό της λεξιλόγιο, ενώ η ίδια παρέμεινε δύσκολο να ενταχθεί σε ένα συγκεκριμένο καλλιτεχνικό κίνημα. Η σχέση της με τη μόδα κορυφώθηκε σε επίπεδο παγκόσμιας προβολής με τον οίκο Louis Vuitton. Το 2023 ο γαλλικός οίκος παρουσίασε μια τεράστια συνεργασία μαζί της, που περιλάμβανε εκατοντάδες αντικείμενα. Οι χαρακτηριστικές κουκκίδες της κατέλαβαν τσάντες, ρούχα, παπούτσια, βιτρίνες και προσόψεις καταστημάτων σε ολόκληρο τον κόσμο. Στα ενενήντα της πλέον, με την κόκκινη περούκα και τα ρούχα με τις κουκκίδες να αποτελούν σχεδόν προέκταση του έργου της, η Yayoi Kusama είχε μετατραπεί σε μια από τις πιο αναγνωρίσιμες μορφές της παγκόσμιας τέχνης. Και συνέχιζε να εργάζεται.
Το φθινόπωρο του 2024, σε ηλικία 95 ετών, η Kusama παρουσίασε στη γκαλερί Victoria Miro του Λονδίνου την 14η ατομική της έκθεση Every Day I Pray for Love, που περιλάμβανε νέα ζωγραφικά έργα και γλυπτά, καθώς και μία ακόμη από τις περίφημες εγκαταστάσεις της με καθρέφτες: χώρους στους οποίους οι αλλεπάλληλες αντανακλάσεις δημιουργούν στον επισκέπτη την αίσθηση ότι βρίσκεται μέσα σε ένα περιβάλλον που εκτείνεται στο άπειρο. Λίγους μήνες αργότερα, η National Gallery of Victoria στη Μελβούρνη παρουσίασε τη μεγαλύτερη έκθεση έργων της που είχε πραγματοποιηθεί ποτέ στην Αυστραλία: σχεδόν 200 έργα, τα οποία κάλυπταν οκτώ δεκαετίες δημιουργίας. Περισσότεροι από 570.000 άνθρωποι την επισκέφθηκαν, αριθμός που την κατέστησε την πολυπληθέστερη έκθεση με εισιτήριο στην ιστορία της πινακοθήκης.
Ίσως αυτός ο αριθμός να συνοψίζει καλύτερα από οποιονδήποτε χαρακτηρισμό την παράδοξη διαδρομή της Kusama. Η νεαρή Γιαπωνέζα που έφτασε στην Αμερική αναζητώντας έναν τρόπο να δείξει τη δουλειά της είχε μετατραπεί, επτά δεκαετίες αργότερα, σε παγκόσμιο πολιτιστικό φαινόμενο.
Η Yayoi Kusama πέθανε στις 14 Αυγούστου 2026 σε νοσοκομείο του Τόκιο, σε ηλικία 97 ετών. Η είδηση ανακοινώθηκε σήμερα από τις Yayoi Kusama Inc. και Yayoi Kusama Studio, που περιέγραψαν μια «εξαιρετική ζωή αφιερωμένη ολοκληρωτικά στην καλλιτεχνική δημιουργία», επισημαίνοντας ότι το έργο της εκτεινόταν από τις εικαστικές τέχνες και τις περφόρμανς έως τη λογοτεχνία και την ποίηση. «Συνέχισε να ζωγραφίζει μέχρι τις τελευταίες ημέρες της, χωρίς να αφήσει ποτέ το πινέλο της», αναφέρει η ανακοίνωση, προσθέτοντας ότι μέχρι το τέλος εξακολουθούσε να διερευνά μέσα από το έργο της τις έννοιες της αιώνιας αγάπης και της αιώνιας ψυχής. «Θα συνεχίσουμε να υπηρετούμε την επιθυμία της Kusama και, μέσα από την τέχνη, να προσφέρουμε ελπίδα και δύναμη για το μέλλον στους ανθρώπους σε όλο τον κόσμο», καταλήγει η ανακοίνωση.
«Θέλω οι νεότεροι, και όλοι οι άνθρωποι, να μιλούν, ακόμη και μετά τον θάνατό μου, για το πάθος μου που έφτανε μέχρι το διάστημα και για την τέχνη μου ως αποτύπωμα της ζωής μου. Θέλω να συνεχίσω να δημιουργώ τέχνη μέχρι την ημέρα που θα πεθάνω», είχε δηλώσει η Kusama στην Tate, από το αφιέρωμα An Introduction to Yayoi Kusama.
Εξωτερική φωτογραφία: PORTRAIT OF YAYOI KUSAMA, Photo by Yusuke Miyazaki, Courtesy of Ota Fine Arts and David Zwirner., © YAYOI KUSAMA