Τα αδέρφια μπορεί να αγαπιούνται αλλά και να ανταγωνίζονται μεταξύ τους. Μέχρι ποιο σημείο αυτά τα συναισθήματα είναι υγιή;
Στις 18 Οκτωβρίου, στη Λιουμπλιάνα, ο 20χρονος Γάλλος Φελίξ Λεμπράν στέφθηκε πρωταθλητής Ευρώπης στο πινγκ-πονγκ, νικώντας στον τελικό τον Σουηδό Άντον Κέλμπεργκ με 4-3. Ο τίτλος δεν ήταν άγνωστος στην οικογένεια: δύο χρόνια νωρίτερα, τον είχε κατακτήσει ο μεγαλύτερος αδερφός του, Αλεξί. Και μόλις μία ημέρα πριν τον τελικό, τα δύο αδέρφια είχαν ανέβει μαζί στο ψηλότερο σκαλί του βάθρου, ως ζευγάρι στο διπλό. Εδώ και χρόνια οι Λεμπρέν άλλοτε παίζουν πλάι πλάι κι άλλοτε ο ένας απέναντι στον άλλον.
Δεμένοι εξίσου από το αίμα και από την αντιπαλότητα, οι δύο αθλητές αποτελούν μια δημόσια, σχεδόν ακραία εκδοχή ενός φαινομένου που γνωρίζουν οι περισσότερες οικογένειες με περισσότερα από ένα παιδιά. Γιατί και χωρίς διεθνή πρωταθλήματα, πολλά αδέρφια ζουν σε μια διαρκή κόντρα. Είναι λοιπόν ο ανταγωνισμός ανάμεσα στα αδέρφια αναπόφευκτος;
Το βλέμμα των γονιών
Συνειδητά ή ασυνείδητα, οι γονείς δεν φέρονται πάντα με τον ίδιο τρόπο σε όλα τα παιδιά τους. Το φύλο, η ιδιοσυγκρασία κάθε παιδιού, η ηλικία των γονιών όταν εκείνο γεννήθηκε, η οικονομική κατάσταση της οικογένειας, πολλοί παράγοντες επηρεάζουν τη συμπεριφορά τους. Οι ψυχολόγοι μιλούν για «διαφορική γονεϊκή μεταχείριση» και τη συνδέουν τόσο με την ψυχική ευημερία κάθε παιδιού όσο και με την ποιότητα της σχέσης των αδερφών, όχι μόνο στην παιδική ηλικία αλλά και στην εφηβεία και την ενήλικη ζωή. Μελέτη που δημοσιεύθηκε στο «Journal of Marriage and Family» έδειξε ότι οι διαφορές στη μεταχείριση τροφοδοτούν συναισθηματικές δυσκολίες και προβλήματα συμπεριφοράς, ακόμη και σε νέους ενήλικες, όπως υπογραμμίζει η ψυχολόγος Susan Krauss Whitbourne στο Psychology Today. Οι γονείς σπάνια επιδιώκουν να βάλουν τα παιδιά τους να ανταγωνιστούν, όμως το αίσθημα αδικίας αρκεί για να φουντώσει η αντιπαλότητα. Κι όταν προστίθενται και οι συγκρίσεις, η οικειότητα ανάμεσα στα αδέρφια φθείρεται.
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ευρήματα προέρχεται από έρευνα στο περιοδικό Social Development: η αίσθηση των παιδιών για το αν οι γονείς τους είναι δίκαιοι σχετίζεται πιο στενά με την αυτοεκτίμησή τους και με τη σχέση τους με τα αδέρφια τους από ό,τι οι αντικειμενικές διαφορές στη μεταχείρισή τους. Με άλλα λόγια, το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν ένα παιδί λαμβάνει «λιγότερα», αλλά αν νιώθει ότι αδικείται. Ειδικοί του πανεπιστημίου της Γιούτα σημειώνουν ότι, όταν οι γονείς εξηγούν γιατί φέρονται διαφορετικά και τα παιδιά το αντιλαμβάνονται ως δίκαιο, η διαφορετική μεταχείριση δεν συνδέεται με αρνητικές συνέπειες. Η ψυχολόγος Kathryn Lemery-Chalfant, του πανεπιστημίου της Αριζόνα, εξηγεί ότι λόγω του δεσμού προσκόλλησης τα παιδιά είναι υπερευαίσθητα σε κάθε διαφορά και συστήνει στους γονείς να αποφεύγουν τις ετικέτες του τύπου «ο έξυπνος» και «ο αθλητικός», αναγνωρίζοντας αντ’ αυτού τα ξεχωριστά χαρίσματα κάθε παιδιού.
Η σύγκριση, ένας φυσικός μηχανισμός
Θα ήταν ωστόσο απλουστευτικό να φορτώσουμε όλη την ευθύνη στους γονείς. Ακόμη κι όταν εκείνοι δεν συγκρίνουν ποτέ τα παιδιά τους, τα παιδιά συγκρίνονται μόνα τους. Ο Αμερικανός κοινωνικός ψυχολόγος Leon Festinger διατύπωσε το 1954 τη θεωρία της κοινωνικής σύγκρισης: για να αξιολογήσουμε τις απόψεις και τις ικανότητές μας, τις μετράμε με εκείνες των ανθρώπων γύρω μας. Και ποιος βρίσκεται πιο κοντά από έναν αδερφό ή μια αδερφή; Οι ερευνητές της μελέτης στο «Journal of Marriage and Family» περιγράφουν τα αδέρφια ως συντρόφους στο παιχνίδι, ως πρότυπα, αλλά και ως σταθερό μέτρο σύγκρισης. Μια μεταγενέστερη έρευνα (2015) έδειξε ότι οι έφηβοι που συγκρίνονται συχνά με τα αδέρφια τους εμφανίζουν περισσότερα καταθλιπτικά συμπτώματα και περισσότερες συγκρούσεις αλλά, παραδόξως, και πιο ζεστές σχέσεις μεταξύ τους.
Σε έναν βαθμό, λοιπόν, η σύγκριση, η ζήλια και ο ανταγωνισμός ανάμεσα στα αδέρφια είναι φυσικά και χρήσιμα για την ανάπτυξη. Πενταετής έρευνα του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ σε 140 παιδιά ηλικίας δύο έως έξι ετών διαπίστωσε ότι οι ήπιες μορφές αντιπαλότητας ωφελούν την κοινωνική και συναισθηματική ανάπτυξη: ακόμη κι όταν τα αδέρφια πειράζονται ή μαλώνουν, το μικρότερο εκτίθεται σε πλούσια συναισθηματική γλώσσα. Μέσα από τις διαφωνίες τα παιδιά μαθαίνουν να διαπραγματεύονται, να διαχειρίζονται τα συναισθήματα τους και να χτίζουν τη δική τους ταυτότητα. Οι ίδιοι ερευνητές προειδοποιούν όμως ότι η αντιπαλότητα που επιμένει για χρόνια μπορεί να οδηγήσει σε προβλήματα συμπεριφοράς και σε δυσκολίες στις σχέσεις αργότερα στη ζωή. Το ζήτημα, επομένως, δεν είναι αν θα υπάρξει ανταγωνισμός, αλλά πόσο έντονος και πόσο μόνιμος θα γίνει.
Ούτε διαιτητής ούτε θεατής
Τι μπορούν να κάνουν οι γονείς; Οι ειδικοί συμφωνούν σε μερικές βασικές αρχές: να αφιερώνουν χρόνο σε κάθε παιδί χωριστά, να εξηγούν γιατί οι κανόνες διαφέρουν όταν διαφέρουν (ένα επτάχρονο δεν έχει τις ίδιες ανάγκες με ένα δεκατετράχρονο), να διδάσκουν τρόπους επίλυσης των διαφορών αντί να παίζουν απλώς τον διαιτητή, να ενθαρρύνουν κοινές δραστηριότητες συνεργασίας και πάνω απ’ όλα, να αποφεύγουν τις συγκρίσεις. Αν η κόντρα γίνει πολύ έντονη ή χρόνια, η βοήθεια ενός οικογενειακού θεραπευτή μπορεί να κάνει τη διαφορά. Η ιστορία των αδερφών Λεμπράν θυμίζει ότι ο ανταγωνισμός και η αλληλεγγύη μπορούν να συνυπάρχουν: την ίδια εβδομάδα που ο ένας διαδεχόταν τον άλλον στον «θρόνο» της Ευρώπης, κέρδιζαν μαζί το χρυσό στο διπλό. Οι σχέσεις με τα αδέρφια μας είναι συνήθως οι μακροβιότερες της ζωής μας. Η αντιπαλότητα δεν τις απειλεί αναγκαστικά, αρκεί να μη γίνει το μόνο που τις ορίζει.
Εξωτερική φωτογραφία: @ Stephen Chen / Unsplash