Μετά από δύο δεκαετίες επενδύσεων στην ψηφιακή μάθηση, η σκανδιναβική χώρα περιορίζει τις οθόνες στις μικρές ηλικίες.
Για περισσότερα από 20 χρόνια η Σουηδία παρουσιαζόταν ως το πρότυπο της ψηφιακής εκπαίδευσης στην Ευρώπη. Από τις αρχές της δεκαετίας του 2000, σχολεία σε ολόκληρη τη χώρα αντικαθιστούσαν σταδιακά τα παραδοσιακά βιβλία με φορητούς υπολογιστές και tablets, ενώ αρκετοί δήμοι υιοθέτησαν το μοντέλο «μία συσκευή για κάθε μαθητή». Σήμερα, όμως, η ίδια χώρα επιχειρεί μια θεαματική αναστροφή, επαναφέροντας στο επίκεντρο της σχολικής τάξης το χαρτί, το βιβλίο και τη χειρόγραφη γραφή.
Η αλλαγή δεν είναι συμβολική, ούτε περιορίζεται σε μεμονωμένες πρωτοβουλίες. Η σουηδική κυβέρνηση ανακοίνωσε χρηματοδότηση ύψους 685 εκατομμυρίων σουηδικών κορωνών για την αγορά νέων σχολικών βιβλίων μέσα στο 2023, ενώ προέβλεψε επιπλέον 500 εκατομμύρια κορώνες ετησίως για τα επόμενα χρόνια, ώστε κάθε μαθητής να έχει πρόσβαση σε έντυπο εκπαιδευτικό υλικό. Το υπουργείο Παιδείας της Σουηδίας, επίσης, έχει ξεκαθαρίσει ότι τα παιδιά ηλικίας ως 6 ετών θα πρέπει να χρησιμοποιούν ελάχιστα ή και καθόλου ψηφιακές συσκευές κατά τη διάρκεια της σχολικής ημέρας.
Ανησυχία για τα μαθησιακά αποτελέσματα
Στη διεθνή έρευνα PIRLS, που αξιολογεί κάθε πέντε χρόνια την αναγνωστική ικανότητα μαθητών της Δ΄ Δημοτικού, η Σουηδία υποχώρησε από τις 555 μονάδες το 2016 στις 544 το 2021. Παρότι η επίδοση εξακολουθεί να βρίσκεται πάνω από τον διεθνή μέσο όρο των 500 μονάδων, η πτώση θεωρήθηκε αρκετά σημαντική, ώστε να προκαλέσει δημόσιο διάλογο για τις εκπαιδευτικές επιλογές της τελευταίας δεκαετίας. Η εικόνα δεν περιορίζεται μόνο στις διεθνείς εξετάσεις. Σουηδοί εκπαιδευτικοί ανέφεραν ότι ολοένα περισσότεροι μαθητές δυσκολεύονται να διαβάσουν μεγάλα κείμενα χωρίς διακοπές, ενώ η συγκέντρωση μειώνεται αισθητά όταν η μάθηση πραγματοποιείται αποκλειστικά μέσω μιας οθόνης, είτε αυτή είναι ο προσωπικός υπολογιστής των παιδιών, είτε ένα tablet, είτε ακόμα και ο διαδραστικός πίνακας που βρίσκεται σε κάθε αίθουσα. Το φαινόμενο έγινε ακόμη πιο έντονο μετά την πανδημία, όταν εκατομμύρια ώρες διδασκαλίας σε ολόκληρο τον κόσμο μεταφέρθηκαν προσωρινά στο διαδίκτυο.
Την ίδια στιγμή, η UNESCO δημοσίευσε το 2023 την παγκόσμια έκθεσή της για την τεχνολογία στην εκπαίδευση. Στο κείμενο αυτό επισημάνθηκε ότι μόλις το 10% περίπου των εκπαιδευτικών ερευνών αξιολογεί με υψηλή αξιοπιστία την πραγματική επίδραση των ψηφιακών εργαλείων στη μάθηση. Ο οργανισμός υπογράμμισε ότι η τεχνολογία πρέπει να λειτουργεί ως υποστήριξη της διδασκαλίας και όχι ως αυτοσκοπός και προέτρεψε τις κυβερνήσεις να υιοθετούν λύσεις βασισμένες σε επιστημονικά δεδομένα και όχι στις δυνατότητες της αγοράς.
Ο ρόλος των νευροεπιστημόνων
Ερευνητές του Karolinska Institutet υποστηρίζουν ότι η χειρόγραφη γραφή ενεργοποιεί ταυτόχρονα περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται με την όραση, τον κινητικό συντονισμό, τη γλώσσα και τη μνήμη. Αντίθετα, η πληκτρολόγηση επαναλαμβάνει πολύ πιο περιορισμένες κινήσεις, μειώνοντας το εύρος των αισθητηριακών ερεθισμάτων που συμμετέχουν στη διαδικασία της μάθησης, ιδιαίτερα στις μικρές ηλικίες. Ανάλογα συμπεράσματα προκύπτουν και από διεθνείς μελέτες για την ανάγνωση. Διάφορες έρευνες που έχουν συγκρίνει χιλιάδες μαθητές και φοιτητές δείχνουν ότι η κατανόηση κειμένων είναι συνήθως καλύτερη όταν αυτά διαβάζονται σε έντυπη μορφή και όχι σε ψηφιακή οθόνη. Οι επιστήμονες αποδίδουν το φαινόμενο στο γεγονός ότι το χαρτί προσφέρει χωρικά σημεία αναφοράς κι έτσι επιτρέπει στον εγκέφαλο να οργανώνει ευκολότερα τις πληροφορίες και να ανακαλεί το περιεχόμενο.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η Σουηδία εγκαταλείπει την τεχνολογία. Η χώρα εξακολουθεί να συγκαταλέγεται μεταξύ των πιο ψηφιοποιημένων οικονομιών της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Είναι χαρακτηριστικό ότι περισσότερο από το 95% των νοικοκυριών διαθέτει πρόσβαση στο διαδίκτυο. Οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές παραμένουν βασικό εργαλείο για την αναζήτηση πληροφοριών, τη συνεργασία μεταξύ μαθητών και την ανάπτυξη ψηφιακών δεξιοτήτων. Η διαφορά είναι ότι πλέον στη σουηδική εκπαίδευση αυτά θεωρούνται συμπλήρωμα της διδασκαλίας και όχι υποκατάστατο των βιβλίων. Η νέα πολιτική έρχεται σε μια περίοδο κατά την οποία οι οθόνες καταλαμβάνουν ολοένα μεγαλύτερο μέρος της καθημερινότητας των παιδιών. Σύμφωνα με στοιχεία του ΟΟΣΑ, οι έφηβοι στις ανεπτυγμένες χώρες αφιερώνουν κατά μέσο όρο πάνω από τρεις ώρες ημερησίως σε ψηφιακές συσκευές εκτός σχολείου, χωρίς να υπολογίζεται ο χρόνος που απαιτείται για τα μαθήματα. Οι εκπαιδευτικοί φοβούνται ότι η συνεχής εναλλαγή εικόνων, ειδοποιήσεων και εφαρμογών καθιστά δυσκολότερη την ανάπτυξη βαθιάς συγκέντρωσης, μιας δεξιότητας που απαιτείται για την κατανόηση σύνθετων κειμένων.
Παρ’ όλα αυτά, η επιστροφή στα βιβλία δεν γίνεται αποδεκτή χωρίς αντιρρήσεις. Αρκετοί ερευνητές επισημαίνουν ότι η πτώση των μαθησιακών επιδόσεων δεν μπορεί να αποδοθεί αποκλειστικά στις οθόνες. Υπάρχει ένα πολύ σύνθετο περιβάλλον και στη Σουηδία: Οι συνέπειες της πανδημίας, οι κοινωνικές ανισότητες, οι αλλαγές στη σύνθεση του μαθητικού πληθυσμού και οι διαφορετικές εκπαιδευτικές πολιτικές επηρεάζουν επίσης τα αποτελέσματα. Υποστηρίζουν ότι το ζητούμενο δεν είναι η κατάργηση της τεχνολογίας αλλά η ορθολογική αξιοποίησή της, με σαφείς παιδαγωγικούς στόχους.
Η περίπτωση της Σουηδίας αποκτά ιδιαίτερη σημασία επειδή προέρχεται από μια χώρα που είχε επενδύσει όσο λίγες στον ψηφιακό μετασχηματισμό της εκπαίδευσης. Όταν ένας από τους πρωτοπόρους επιλέγει να κάνει ένα βήμα πίσω, η απόφαση δεν περνά απαρατήρητη. Ήδη αρκετές ευρωπαϊκές κυβερνήσεις παρακολουθούν στενά τα αποτελέσματα της νέας στρατηγικής. Το στοίχημα, φυσικά, είναι η ισορροπία ανάμεσα στο βιβλίο και την οθόνη και αν αυτό το μοντέλο μπορεί να αποδειχθεί αποτελεσματικότερο από την απόλυτη κυριαρχία του ψηφιακού.
Φωτογραφίες: Getty Images/Ideal Image