Η χημική ένωση που έρχεται σε επαφή με το δέρμα και απελευθερώνεται στον οργανισμό με επιπτώσεις στην υγεία και η -όχι τόσο- αθώα εναλλακτική της.
Το πιο πιθανό είναι στο εσωτερικό της τσάντας σας ή σε μια τσέπη του παντελονιού σας να βρίσκεται μια ξεχασμένη απόδειξη από την τελευταία σας αγορά. Αυτό το μικρό κομμάτι χαρτί, πέρα από το κόστος των προϊόντων που αγοράσατε, φέρει χωρίς να το γνωρίζετε και άλλες σημαντικές «πληροφορίες» που σχετίζονται άμεσα με την υγεία σας. Η απόδειξη που πετάτε αδιάφορα είναι πιθανό να επιδρά αρνητικά στον οργανισμό με ένα απλό άγγιγμα.
Οι φαινομενικά αθώες αποδείξεις κρύβουν κινδύνους για την υγεία. Η χημική ένωση δισφαινόλη Α (BPA) που χρησιμοποιείται στο θερμικό χαρτί των αποδείξεων συνδέεται με ανησυχητικές επιπτώσεις για τον οργανισμό. Η παρατεταμένη επαφή με το χαρτί των αποδείξεων, ιδίως όταν τα χέρια είναι υγρά, ή όταν έπειτα από αυτήν αγγίζουμε το στόμα ή τρόφιμα, μπορεί να οδηγήσει στην απορρόφηση της ουσίας από το δέρμα. Η ουσία BPA είναι ενδοκρινικός διαταράκτης που σημαίνει ότι μπορεί να επηρεάσει το ορμονικό σύστημα και να προκαλέσει σειρά προβλημάτων υγείας, όπως αναπτυξιακά προβλήματα, προβλήματα αναπαραγωγής και άλλα. Για όσους χειρίζονται μεγάλο αριθμό αποδείξεων, όπως ταμίες, συνιστάται η χρήση γαντιών νιτριλίου που προστατεύουν το δέρμα και δεν επιτρέπουν τη μεταφορά της ουσίας.
Που χρησιμοποιείται η ουσία
Οι δισφαινόλες, όπως αναφέρει η Ευρωπαϊκή Αρχή για την Ασφάλεια των Τροφίμων (ΕΑΑΤ), χρησιμοποιούνται εδώ και πολλά χρόνια στο πολυανθρακικό πλαστικό και στις εποξειδική ρητίνη: από το πρώτο -ανθεκτικό και σκληρό- κατασκευάζονται πολλά αντικείμενα κοινής χρήσης, όπως πλαστικά σκεύη, μπουκάλια, αθλητικός εξοπλισμός, ακόμα και CD και DVD. Η δεύτερη χρησιμοποιείται για την επικάλυψη του εσωτερικού των σωλήνων ύδρευσης, καθώς και σε κονσέρβες για τρόφιμα και ποτά, προκειμένου να αυξηθεί η διάρκεια ζωής τους και να αποφευχθεί η μεταφορά μεταλλικής γεύσης. Επιπλέον, εντοπίζονται σε δάπεδα, επιστρώσεις αμαξωμάτων αυτοκινήτων και κόλλες. Παράλληλα, οι δισφαινόλες χρησιμοποιούνται σε θερμικό χαρτί, μελάνια, υφάσματα, χαρτί και χαρτόνι.
Οι επιπτώσεις στην υγεία
Πολλές ουσίες της κατηγορίας των δισφαινολών, επισημαίνει η ΕΑΑΤ, ενδέχεται να βλάψουν τη γονιμότητα και να διαταράξουν το ορμονικό σύστημα τόσο των ανθρώπων όσο και των ζώων, αλλά και να οδηγήσουν σε δερματικές αλλεργίες. Πιο συγκεκριμένα, από την ΕΕ η BPA ταξινομείται ως ουσία που προκαλεί τοξική επίδραση στην αναπαραγωγική ικανότητα, σοβαρή βλάβη στα μάτια, ενδέχεται να ερεθίσει το αναπνευστικό σύστημα, ενώ κρίνεται πολύ τοξική για την υδρόβια ζωή με μακροχρόνιες επιπτώσεις.
Η ευρωπαϊκή απαγόρευση
Όπως αναφέρει ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Χημικών Προϊόντων (ECHA), οι δισφαινόλες αποτελούν μια μεγάλη οικογένεια ουσιών με παρόμοιες χημικές δομές και χρήσεις με τις πιο γνωστές να είναι η δισφαινόλη Α (BPA) και η δισφαινόλη S (BPS). Οι επικίνδυνες ιδιότητές τους έχουν οδηγήσει τον περιορισμό ή την απαγόρευσή τους σε χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης με στόχο την προστασία της ανθρώπινης υγείας και του περιβάλλοντος.
Σύμφωνα με την ΕΑΑΤ, η χρήση της δισφαινόλης Α (BPA) απαγορεύθηκε το 2020 στις αποδείξεις από θερμικό χαρτί. Ήδη από το 2015 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θέσπισε αυστηρότερα όρια για τη BPA σε υλικά που έρχονται σε επαφή με τρόφιμα, ενώ τέσσερα χρόνια πριν είχε απαγορευθεί η χρήση της ουσίας στην κατασκευή μπιμπερό από πολυανθρακικό. Σταδιακά, απαγορεύθηκε η χρήση της σε πλαστικές συσκευασίες που περιέχουν τρόφιμα για βρέφη και παιδιά κάτω των τριών ετών. Όσο για τα παιχνίδια, έχει οριστεί το όριο των 0,04 mg/l για την ποσότητα BPA που επιτρέπεται να εκλύεται σε αυτά για παιδιά ηλικίας έως τριών ετών ή όσα προορίζονται να τοποθετηθούν στο στόμα ενός βρέφος.
Η όχι τόσο αθώα εναλλακτική
Παρά τους περιορισμούς, πολλές εταιρίες χρησιμοποιούν τη δισφαινόλη S (BPS) ως υποκατάστατο της BPA στο θερμικό χαρτί και τα πλαστικά. Η χημική αυτή ένωση εντοπίζεται κυρίως στα λεγόμενα προϊόντα «BPA-free». Αν και θεωρήθηκε ασφαλέστερη, η BPS είναι εξίσου τοξική, αφού μπορεί να απελευθερωθεί σε τρόφιμα και να επιδράσει αρνητικά στην ορμονική και αναπαραγωγική λειτουργία του οργανισμού. Ταυτόχρονα, ειδικά στα «BPA-free» η ουσία αυτή έχει αντικατασταθεί από άλλες εξίσου επιβλαβείς ή ακόμη και πιο επιβλαβείς από την ΒΡΑ.
Σε μελέτη που δημοσιεύθηκε στο Environmental Pollution πριν περίπου τρία χρόνια και διεξήχθη στις ΗΠΑ, προκύπτει ότι σε 374 αποδείξεις από 144 μεγάλες αλυσίδες καταστημάτων σε 22 πολιτείες, η χρήση αποδείξεων με δισφαινόλη (BPS ή BPA) μειώθηκε από 93% το 2017 σε 80% το 2022 και η χρήση εναλλακτικών λύσεων χωρίς δισφαινόλη αυξήθηκε από 2% σε 20%. Επιπλέον, διαπιστώθηκε ότι οι αποδείξεις με βάση την BPA έχουν σχεδόν αντικατασταθεί από BPS.
Η ΕΑΑΤ ετοιμάζει έκθεση, η οποία προβλέπεται ότι θα δημοσιευθεί τον Ιανουάριο του 2027 και θα περιγράφει λεπτομερώς τις πληροφορίες που είναι απαραίτητες για την αξιολόγηση της ασφάλειας των επικίνδυνων δισφαινολών εκτός από την BPA και τα παράγωγά τους, όταν χρησιμοποιούνται σε υλικά που έρχονται σε επαφή με τρόφιμα για συγκεκριμένες εφαρμογές. Η στροφή προς τις ψηφιακές αποδείξεις θεωρείται η πιο ασφαλής τόσο για τα ζητήματα υγείας που ανακύπτουν από τη χρήση τους, όσο για τις επιπτώσεις τους στο περιβάλλον.
Τα ευρήματα μελέτης Ελλήνων επιστημόνων
Μελέτη από τη Σχολή Επιστημών Υγείας του τμήματος Ιατρικής της Γ΄ Μαιευτικής και Γυναικολογικής Κλινικής της Ιατρικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΚΠΑ) που δημοσιεύθηκε το 2025 εστίασε στην επίδραση της δισφαινόλης S (BPS) στην ποιότητα εμβρύων ποντικών. Οι επιστήμονες μελέτησαν τις συνέπειες της δισφαινόλης S στην πρώιμη ανάπτυξη των εμβρύων των ποντικών.
Όπως αναφέρει η έκθεση, διαπιστώθηκε ότι «η προσθήκη δισφαινόλης S σε οποιαδήποτε δόση χρησιμοποιήθηκε (1, 10, 100 pg/ml) στις καλλιέργειες εμβρύων ποντικών, οδήγησε σε σημαντική μείωση του ποσοστού επιβίωσής τους. Ακόμη και η προσθήκη της χαμηλότερης δόσης BPS που χρησιμοποιήθηκε (1 pg/ml) είχε επιζήμια επίδραση στο ποσοστό επιβίωσης των εμβρύων, ενώ η προσθήκη της υψηλότερης δόσης που χρησιμοποιήθηκε (100 pg/ml), οδήγησε σε πολύ χαμηλότερα ποσοστά επιβίωσης από εκείνα που ακολούθησαν την προσθήκη της χαμηλότερης (1 pg/ml) και της ενδιάμεσης (10 pg/ml) δόσης που χρησιμοποιήθηκε».
Οι ειδικοί επισημαίνουν πως τα ευρήματα σε αυτή την πρώτη μελέτη σχετικά με την επίδραση της BPS στο ποσοστό επιβίωσης των εμβρύων ποντικών, εγείρουν ανησυχία σχετικά με την ασφάλεια της δισφαινόλης S και αναδεικνύουν την ανάγκη για περαιτέρω έρευνα για το ρόλο της ουσίας αυτής στα ανθρώπινα έμβρυα.
Εισαγωγική φωτογραφία: Getty Images/Ideal Image