Από την ανεξαρτησία τρίχρονων παιδιών και την εμπιστοσύνη στους θεσμούς, μέχρι την αυστηρή νομοθεσία και την κοινωνική πειθαρχία, η Ιαπωνία επενδύει σε μια κουλτούρα συλλογικής ευθύνης.
Η μόλις 3 ετών Γιούκα πηγαίνει στο κατάστημα της γειτονιάς της να αγοράσει ζυμαρικά, ο Άο που δεν έχει ακόμα κλείσει τα τρία πρώτα χρόνια της ζωής του πρέπει να πάει στο καθαριστήριο τη λερωμένη με σάλτσα σόγιας στολή του μάγειρα μπαμπά του ενώ ο 4χρονος Σότα αναλαμβάνει να αγοράσει μήλα για τη μικρότερη αδερφή του και φρέσκα ψάρια.
Οι μικροί καθημερινοί «ήρωες» πρωταγωνιστούν στην ιαπωνική σειρά «Old Enough!» (Hajimete no Otsukai) στην οποία παιδιά ηλικίας 3, 4, 5 ακόμη και δύο ετών, κάνουν ψώνια χωρίς τη συνοδεία ενήλικα. Το δημοφιλές τηλεοπτικό πρόγραμμα προβάλλεται εδώ και περίπου 30 χρόνια, αρχικά από την Nippon Tv και πλέον από το Netflix. Ούτε οι πολυσύχναστοι δρόμοι, ούτε τα μέσα μαζικής μεταφοράς, ούτε οι άγνωστοι στέκονται εμπόδιο σε αυτό που πολλοί γονείς στην Ιαπωνία θεωρούν απαραίτητο μεταβατικό στάδιο προς την ανεξαρτησία των παιδιών του.
Παρότι το τηλεοπτικό συνεργείο ακολουθεί διακριτικά τα παιδιά καθ’όλη τη διάρκεια της «αποστολής» τους, διασφαλίζοντας ότι θα είναι ασφαλή, η εκπομπή αναδεικνύει την ιαπωνική προσέγγιση της ανατροφής των παιδιών και αποτυπώνει το «ταξίδι» από τον αρχικό δισταγμό του παιδιού στην αίσθηση υπερηφάνειας με την ολοκλήρωση του στόχου. Στη χώρα του Ανατέλλοντος Ηλίου, τα παιδιά διδάσκονται την υπευθυνότητα από πολύ μικρή ηλικία και αποδεικνύουν ότι μπορούν να καταφέρουν περισσότερα απ’ όσα πιστεύουμε. Παρά τις αντιδράσεις ορισμένων τηλεθεατών που εκφράζουν ανησυχία για πιθανή έκθεση των ανηλίκων σε κίνδυνο, οι δημιουργοί της εκπομπής προβάλλουν ως βασικά επιχειρήματα την υψηλή ασφάλεια της ιαπωνικής κοινωνίας και τα οφέλη της προσωπικής ανάπτυξης των παιδιών.
Εμπιστοσύνη στο σύστημα
Πράγματι, τα βίαια εγκλήματα είναι σχετικά σπάνια στην Ιαπωνία σε σύγκριση με πολλές άλλες ανεπτυγμένες χώρες. Οι γονείς τείνουν να εμπιστεύονται το σύστημα και το κοινωνικό πλαίσιο, ενώ τα παιδιά ενθαρρύνονται να καλλιεργούν την αυτονομία τους από νωρίς. Η χώρα θεωρείται σταθερά μία από τις πιο ασφαλείς στον κόσμο, χάρη στα χαμηλά ποσοστά εγκληματικότητας, τη θεσμική σταθερότητα και την οργανωμένη δημόσια ασφάλεια.
Η αίσθηση εμπιστοσύνης επιτρέπει σε κατοίκους και επισκέπτες να μετακινούνται με σχετική άνεση, ακόμη και να αφήνουν προσωπικά αντικείμενα χωρίς συνεχή επίβλεψη. Ο σεβασμός στους κανόνες, η έννοια του καθήκοντος και η κοινωνική υπευθυνότητα αποτελούν κεντρικά στοιχεία της ιαπωνικής κουλτούρας και ενισχύονται από το εκπαιδευτικό σύστημα ήδη από τις πρώτες σχολικές βαθμίδες.
Αυστηρές ποινές
Παράλληλα, η στρατηγική πρόληψης του εγκλήματος και τα αυστηρά μέτρα ασφαλείας λειτουργούν αποτρεπτικά. Για παράδειγμα, τα μηχανήματα αυτόματης ανάληψης των τραπεζών βρίσκονται σε εσωτερικούς χώρους, ή σε καλά φωτισμένα σημεία, αλλά και σε καταστήματα, όπως τα γνωστά conbini. Σπάνια τα ΑΤΜ θα βρίσκονται εκτεθειμένα στις καιρικές συνθήκες ή σε δρόμους, καθώς απαραίτητη θεωρείται η ασφάλεια των πολιτών. Η σχεδόν μηδενική ανοχή στην οδήγηση υπό την επήρεια αλκοόλ με όριο κατανάλωσης τα 0,15 mg/L -στην Ελλάδα το όριο είναι στα 0,25 mg/L εκπνεόμενου αέρα για τους οδηγούς αυτοκινήτου- αλλά και οποιαδήποτε ανιχνεύσιμη ποσότητα αλκοόλ μπορεί να οδηγήσει σε επιβολή προστίμου ακόμα και 5.000 ευρώ, αλλά και ποινή φυλάκισης.
Επιπλέον, οι νόμοι περί οπλοκατοχής περιορίζουν δραστικά την πρόσβαση σε όπλα. Ακόμη και στην καθημερινότητα όπως στη χρήση ποδηλάτου προβλέπονται συγκεκριμένοι κανόνες, που τηρούνται σε μεγάλο βαθμό. Ο ιδιοκτήτης για να κυκλοφορήσει πρέπει να έχει καταχωρήσει το ποδήλατο στις τοπικές αρχές, χρησιμοποιεί τα φώτα τις νυχτερινές ώρες, δε φοράει ακουστικά, δεν πρέπει να κρατά ομπρέλα ή κινητό ενώ οδηγεί και δεν αφαιρεί το κράνος του. Αυστηρές ποινές, όπως προβλέπονται και για τη βιντεοσκόπηση ή τη φωτογράφιση ατόμων χωρίς τη συγκατάθεσή τους σε δημόσιους και ιδιωτικούς χώρους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα κοινωνικής πειθαρχίας αποτελεί το Τόκιο, μία από τις καθαρότερες μεγαλουπόλεις παγκοσμίως. Παρά την αφαίρεση των κάδων απορριμμάτων σε δημόσιους χώρους, σπάνια συναντά κανείς σκουπίδια στους δρόμους, καθώς οι πολίτες έχουν ενσωματώσει την καθαριότητα ως προσωπική ευθύνη. Την ίδια στιγμή, τα χαμηλά επίπεδα οικονομικής ανισότητας, αλλά και η φυλετική ομοιογένεια σχετίζονται και αυτά με χαμηλότερα ποσοστά εγκληματικότητας.
Μια λιγότερο ιδανική εικόνα
Ωστόσο, ορισμένοι ειδικοί επισημαίνουν ότι η εικόνα απόλυτης ασφάλειας μπορεί να είναι εν μέρει παραπλανητική. Μελέτες υποδεικνύουν ότι ορισμένες κατηγορίες εγκλημάτων ενδέχεται να μην καταγράφονται επαρκώς. Σύμφωνα με στοιχεία της Εθνικής Αστυνομικής Υπηρεσίας της Ιαπωνίας (NPA), το 2025 καταγράφηκαν 774.142 παραβάσεις του ποινικού κώδικα, σημειώνοντας αύξηση 4,9% σε σχέση με το προηγούμενο έτος. Οι κλοπές αυξήθηκαν κατά 2,5%, τα οικονομικά εγκλήματα κατά 25% και τα σεξουαλικά αδικήματα κατά 6,1%.
Παράλληλα, το 79,7% των πολιτών δηλώνει ότι θεωρεί πως η δημόσια ασφάλεια έχει επιδεινωθεί την τελευταία δεκαετία, ποσοστό αυξημένο σε σχέση με προηγούμενες μετρήσεις. Μεταξύ των λόγων που αναφέρονται συχνά είναι οι τηλεφωνικές απάτες τύπου «ore-ore sagi», όπου οι δράστες προσποιούνται συγγενείς των θυμάτων, καθώς και οι παραβιάσεις προσωπικών δεδομένων. Την ίδια στιγμή, το 60,3% των ερωτηθέντων εξακολουθεί να πιστεύει ότι η δημόσια ασφάλεια στη χώρα είναι καλή, γεγονός που αποτυπώνει μια κοινωνία η οποία, αν και προβληματίζεται, δεν έχει χάσει την εμπιστοσύνη της στους θεσμούς.
Η επιτυχία του «Old Enough!» δεν είναι τυχαία, αλλά αντανακλά μια κοινωνία που επενδύει στην εμπιστοσύνη και την υπευθυνότητα. Εντούτοις, η εικόνα δεν είναι μονοδιάστατη, καθώς η αυξητική τάση της εγκληματικότητας αποκαλύπτει ότι καμία κοινωνία δε μένει αλώβητη. Ούτε εκείνη της «άσπιλης» Ιαπωνίας.
Φωτογραφίες: Getty Images / Ideal Image