Το Καπνεργοστάσιο φιλοξενεί την έκθεση «Αρχιτεκτονική στην Ελλάδα – Η Μυστηριακή Γλώσσα του Σχήματος». Μια διαδρομή από την προϊστορία ως σήμερα.
Μια μεγάλη έκθεση αφιερωμένη στη διαχρονική πορεία της αρχιτεκτονικής δημιουργίας στον ελληνικό χώρο παρουσιάζεται στο Καπνεργοστάσιο της Βουλής των Ελλήνων στην Αθήνα. Την συνδιοργανώνουν το Citylab και το Τεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδας (ΤΕΕ), με την αρωγή της Βουλής των Ελλήνων, και θα διαρκέσει έως τις 17 Ιανουαρίου 2027. Πρόκειται για μια μεγάλης κλίμακας συλλογική προσπάθεια με την εκτέλεση παραγωγής να έχει αναλάβει η Entertain.gr του Γιώργου Μυλωνά, ενώ τον στρατηγικό σχεδιασμό – χορηγική διαχείριση και μερική επιμέλεια παράλληλων δράσεων της έκθεσης έχει αναλάβει η Design Ambassador και ο ιδρυτής της Βασίλης Μπαρτζώκας.
Η έκθεση επιχειρεί μια συνθετική ανάγνωση της αρχιτεκτονικής ως τέχνης, επιστήμης, πολιτισμικής έκφρασης και ιστορικού τεκμηρίου. Ξεδιπλώνεται ως διάλογος ανάμεσα σε έργα διαφορετικών εποχών, αναζητώντας συνέχειες, συγγένειες, τομές και μετασχηματισμούς. Αφετηρία της εκθεσιακής αφήγησης είναι η σκέψη του Δημήτρη Πικιώνη για τη «μυστηριακή γλώσσα του σχήματος» και την ικανότητα της μορφής να συνομιλεί με τον ιστορικό χρόνο. Ενοποιητικό στοιχείο αποτελεί ο ελληνικός τόπος, φυσικός και ανθρωπογενής, και οι πολιτισμικές διασυνδέσεις που τον διαμόρφωσαν. Παράλληλα, αναδεικνύεται η διαρκής διαλεκτική της αρχιτεκτονικής με τις άλλες καλές τέχνες, μέσα από μορφές, υλικά, τεχνικές και συμβολισμούς.
Αρχιτεκτονικά σχέδια και σκίτσα, προπλάσματα, φωτογραφίες, έργα τέχνης, βιβλία, περιοδικά, κινηματογραφικά αποσπάσματα και υλικό από σημαντικά δημόσια και ιδιωτικά αρχεία συγκροτούν ένα πολύπλευρο σώμα τεκμηρίων. Η έκθεση απευθύνεται τόσο στους ειδικούς όσο και στο ευρύ κοινό, προβάλλοντας την αρχιτεκτονική ως ουσιώδες μέρος της συλλογικής μνήμης και της πολιτισμικής ταυτότητας της χώρας. Την επιμέλεια έχουν αναλάβει οι Σταύρος Αλιφραγκής (Αναπληρωτής Καθηγητής Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής), Μανόλης Κορρές (Ομότιμος Καθηγητής ΕΜΠ και μέλος της Ακαδημίας Αθηνών), Παναγιώτης Πάγκαλος (Καθηγητής Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής), και Δημήτρης Φιλιππίδης (Ομότιμος Καθηγητής ΕΜΠ). Μιλήσαμε με τον καθηγητή και επιμελητή της έκθεσης Παναγιώτη Πάγκαλο.
-Ποιο ήταν το έναυσμα για τη δημιουργία της έκθεσης; Η ιδέα ξεκίνησε όταν υπήρξε μια πρώτη αλληλεπίδραση με τον πρόεδρο της Βουλής. Συναντηθήκαμε για να κάνουμε μια συζήτηση σχετικά με θέματα πολιτισμού και του εξέφρασα την άποψη ότι από την Ελλάδα απουσιάζει ένα μουσείο αρχιτεκτονικής. Και για να αποδείξουμε ότι η χώρα το χρειάζεται έπρεπε να ξεκινήσουμε από την ανάδειξη του αρχιτεκτονικού πλούτου που διαθέτουμε. Οπότε συμφωνήσαμε ότι θα ήταν μία ευκαιρία να εμφανιστεί αυτό το υλικό, αυτός ο αρχιτεκτονικός πλούτος, στο Καπνεργοστάσιο της Βουλής των Ελλήνων, σε μία έκθεση αρχιτεκτονικής που ονομάστηκε τελικά “Αρχιτεκτονική στην Ελλάδα”. Με την ευχή αυτή η έκθεση να είναι ο προπομπός, ο προάγγελος δηλαδή μιας μελλοντικής συλλογικής προσπάθειας της πολιτείας και των αρχιτεκτόνων να ιδρυθεί επιτέλους ένα μουσείο αρχιτεκτονικής στην χώρα μας.
-Υπάρχει ταυτότητα της αρχιτεκτονικής δημιουργίας στην Ελλάδα; Αυτή τη στιγμή η έκθεση δεν διαπραγματεύεται την ελληνική αρχιτεκτονική ως διακριτή ταυτότητα σε σχέση με άλλες. Διότι, εάν παρατηρήσει κάποιος τον τίτλο της έκθεσης, λέγεται «Αρχιτεκτονική στην Ελλάδα» και όχι π.χ. «ελληνική αρχιτεκτονική». Αυτό διότι δεν μας ενδιαφέρει μόνο τι έχουν σκεφτεί οι Έλληνες αρχιτέκτονες εν γένει. Αυτό που μας ενδιαφέρει είναι να δούμε, εντός της ελληνικής επικράτειας, τι έχει δημιουργηθεί ανά τους αιώνες, ανεξαρτήτως αν ο αρχιτέκτονας είναι Δανός, Γερμανός, Ιταλός, Φιλανδός, Αμερικανός ή Έλληνας. Άρα μας ενδιαφέρουν τα σημερινά γεωγραφικά όρια της ελληνικής επικράτειας και εντός αυτών των συνόρων τι έχει αναπτυχθεί μορφολογικά στον ιστορικό χρόνο.
–Μέσα σε όσα έχει γίνει όλα αυτά τα χρόνια σε σχέση με άλλες χώρες του κόσμου υπάρχει ένας πλούτος που παρουσιάζει και συγκριτικό πλεονέκτημα; Θα έλεγα ότι δεν είναι αναγκαίο να βασιζόμαστε σε τέτοιες συγκρίσεις, διότι η αρχιτεκτονική έχει, ουσιαστικά, δύο χαρακτηριστικά. Το ένα είναι ότι τη συναντάμε παντού στον χώρο, άρα είναι ποσοτικό το χαρακτηριστικό, διότι είναι ο τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποι κατοικούν επάνω στη γη. Δηλαδή, φτιάχνουν σπίτια και μαζί δημιουργούν και άλλα πράγματα. Φτιάχνουν δημόσια κτήρια, σχολεία, αθλητικές εγκαταστάσεις, νοσοκομεία, λατρευτικά κτήρια κ.ο.κ. γιατί έτσι διαμορφώνουν κοινωνικό βίο. Συνεπώς, ο άνθρωπος ζει οικοδομώντας. Αυτό εκφράζει μια αρχιτεκτονική ποσότητα. Εντός αυτής της ποσότητας, ξεχωρίζουν ορισμένες δημιουργίες ως προς την ποιότητά τους και επομένως οδεύουμε τώρα στο δεύτερο χαρακτηριστικό, το οποίο οι αρχιτέκτονες εξετάζουν περισσότερο και από επιστημονική αλλά και από καλλιτεχνική πλευρά: την αρχιτεκτονική με άλφα κεφαλαίο (Α), δηλαδή το τι αποτελεί πραγματικά Αρχιτεκτονική ποιότητας. Άρα, σε τι αξίζει να σταθούμε και να πούμε ότι αυτό αποτελεί κάτι ξεχωριστό; Αυτό δεν σημαίνει ότι έργα όπως ο Παρθενώνας είναι αξιόλογα, ενώ ένα ταπεινό σπίτι στα Ζαγοροχώρια ή μια πολυκατοικία στα Πετράλωνα μας είναι αδιάφορα. Όλα είναι υπό διερεύνηση. Η ποιότητα και η ποσότητα μπαίνουν στο μικροσκόπιο. Το δίπτυχο αυτό πραγματεύεται και η ίδια η έκθεση, στην οποία εμφανίζονται χιλιάδες αντιπροσωπευτικά κτίρια και παράλληλα έχουμε και ορισμένα highlights, δηλαδή επιλεγμένα έργα από την επιστημονική ομάδα, στα οποία φαίνεται ότι συμπυκνώνονται μεγάλες αξίες της αρχιτεκτονικής. Μιλούμε για έργα όπως η Κνωσός ή η Μονή Δαφνίου, αλλά και κτήρια του Δεσποτόπουλου, του Φατούρου, του Βαλσαμάκη, του Αντωνακάκη, έργα που επιβεβαιώνουν τον κανόνα, αλλά και ανατρέπουν στερεότυπα και πεποιθήσεις.
–Υπάρχει τελικά μια ιδιαιτερότητα στην αρχιτεκτονική ιστορία της Ελλάδας; Οπως και σε κάθε τόπο, η ιδιαιτερότητα είναι ότι ο τόπος εμποτίζει με τα χαρακτηριστικά του την ίδια την αρχιτεκτονική. Αφενός μεν υπάρχει η ιστορία του τόπου, ο ιστορικός χρόνος, η συλλογική μνήμη, τα κοινωνικά γεγονότα, τα οποία καθορίζουν τον τρόπο με τον οποίο ορισμένες μορφές γεννιούνται στην αρχιτεκτονική, αφετέρου δε, υπάρχουν ορισμένα φυσικά στοιχεία τοπικότητας: αέρας, γη, νερό, αλλά κυρίως το φως, δηλαδή η λάμψη της ελληνικής γης, εμποτίζουν την αρχιτεκτονική που συναντάμε σε αυτόν τον τόπο. Και στέκομαι περισσότερο στο φως, γιατί σήμερα μπορούμε να διαπιστώσουμε -έστω μερικώς- τη σημασία αυτών των παραμέτρων στην μορφοποιητική.
-Τι είναι αυτό που έκανε να συγκεντρωθούν τόσοι πολλοί φορείς σε αυτήν την έκθεση; Η έκθεση έχει πράγματι μια καθολική αποδοχή και υποστήριξη από μεγάλο αριθμό φορέων και ιδιωτών. Νομίζω ότι αυτό που ένωσε τόσους πολλούς φορείς και ανθρώπους είναι η ευαισθησία τους για την αρχιτεκτονική. Με λιτή γλώσσα, η συνένωση όλων αυτών των δυνάμεων έγινε είτε γιατί θεωρούν ότι η αρχιτεκτονική είναι κάτι εξαιρετικά σημαντικό για την ιστορία του τόπου, είτε γιατί θεωρούν ότι είναι κάτι εξαιρετικά σημαντικό για το μέλλον τους αλλά και των επόμενων γενεών. Στο Καπνεργοστάσιο, δείχνουμε όλοι μαζί ότι αυτή η πρώτη ύλη, το “προζύμι” που εμφανίζεται για πρώτη φορά, πρέπει να λειτουργήσει ως προάγγελος της μελλοντικής μας κίνησης, η οποία είναι να αποκτήσει αυτό το τεράστιο αρχιτεκτονικό υλικό ένα μόνιμο σπίτι.
*”Αρχιτεκτονική στην Ελλάδα, Αrchitecture in Greece, Η Μυστηριακή Γλώσσα του Σχήματος”
Καπνεργοστάσιο της Βουλής των Ελλήνων, Λένορμαν 218, Αθήνα, Διάρκεια έως 17 Ιανουαρίου 2027
Eισαγωγική φωτογραφία: Mont Parnes