Γιατί το να αποφεύγουμε συστηματικά την πλήξη οδηγεί, σύμφωνα με κάποια αντίληψη, σε μια παγκόσμια επιδημία κατάθλιψης και άγχους.
“Πρέπει να βαρεθείς”, επισημαίνει με αποφασιστικότητα ο Dr. Arthur Brooks , καθηγητής στο Harvard Kennedy School και Harvard Business School. Στο βίντεο που δημοσιεύθηκε στο επίσημο κανάλι του Πανεπιστημίου, ο Brooks εξηγεί με ενθουσιώδη τρόπο το πόσο σημαντική είναι η πλήξη για τον άνθρωπο, αλλά και το πώς περάσαμε από μια εποχή που η ανία ήταν μια απλή, καθημερινή διάθεση, σε μια που χαρακτηρίστηκε ως ένα αρνητικό συναίσθημα.
Ο καθηγητής δεν έχει άδικο. Αρκεί μια σύντομη αναζήτηση στο διαδίκτυο για να διαπιστώσουμε ότι τα περισσότερα sites, ηλεκτρονικά λεξικά και μεταφραστικές μηχανές ορίζουν την πλήξη ως “μια δυσάρεστη ψυχική κατάσταση που προκαλείται από την πλήρη έλλειψη ενδιαφέροντος”. Αν θέλουμε όμως να είμαστε ειλικρινείς, σε ποιον αρέσει πραγματικά να βαριέται; Να περιμένει στην ουρά για να αγοράσει κάτι, για να ανάψει το πράσινο και να διασχίσει τον δρόμο, για να έρθει το φαγητό που έχει παραγγείλει στο εστιατόριο, για να φτάσει επιτέλους το λεωφορείο το οποίο περιμένει καρτερικά στην στάση; Μάλλον σε κανέναν.
Ωστόσο, όσο δυσφορικό και αν μοιάζει αυτό το συναίσθημα, είναι, σύμφωνα με τους ειδικούς, προαπαιτούμενο για να παραμένουμε ευτυχισμένοι. Πιο περίεργο όμως από την είδηση ότι η βαρεμάρα φέρνει μαζί της πολλαπλά οφέλη, είναι το γεγονός ότι παρά τα στοιχεία που αποδεικνύουν την θετικότητά της, η ανθρωπότητα ανακάλυψε μαζικά έναν τρόπο, -έναν μικρό, φωτεινό, με πίξελ τρόπο- να την εξαλείψει. Το smartphone.
Πώς λειτουργεί η πλήξη;
Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή. Η βαρεμάρα δεν είναι απλώς η απουσία ερεθισμάτων, αλλά μια ενεργή νευρολογική κατάσταση. Πολύ απλά, όταν δεν έχουμε κάτι συγκεκριμένο να κάνουμε, ο εγκέφαλος δεν «κλείνει», αλλά ενεργοποιεί ένα πολύ συγκεκριμένο δίκτυο, ονομαζόμενο “Default Mode Network” (DMN) ή “δίκτυο προεπιλεγμένης λειτουργίας”, στα ελληνικά. Το κομμάτι αυτό του εγκεφάλου μας, αποτελείται ουσιαστικά από ένα σύνολο περιοχών που δραστηριοποιούνται όταν δεν είμαστε συγκεντρωμένοι σε μια εξωτερική εργασία. Λειτουργεί όταν χαζεύουμε έξω από το παράθυρο, όταν περπατάμε χωρίς προορισμό, όταν βαριόμαστε και ταυτόχρονα εμπλέκεται στην αυτοανασκόπηση, την ονειροπόληση, τη μνήμη και την φαντασία του μέλλοντος.
Με το DMN ενεργοποιημένο ο εγκέφαλός μας αρχίζει να επεξεργάζεται εμπειρίες, να ανασυνθέτει αναμνήσεις, να επανεξετάζει κοινωνικές αλληλεπιδράσεις, ή να προβλέπει πιθανά σενάρια για το μέλλον. Όλα τα προαναφερθέντα αποτελούν τα βασικά αίτια που συνήθως κάνουν την πλήξη να μοιάζει δυσάρεστη, καθώς εκείνη φέρνει μαζί της σκέψεις που αποφεύγουμε -αλλά και ιδέες που δεν θα εμφανίζονταν ποτέ μέσα στον συνεχή θόρυβο της πληροφορίας. “Όταν βαριέσαι, καταλήγεις σε δυσάρεστα υπαρξιακά ερωτήματα, όπως το ποιο είναι το νόημα της ζωής μου;”, εξηγεί ο Brooks. Για τους περισσότερους αυτού του είδους οι εσωτερικές περιπλανήσεις είναι τρομακτικές και προκαλούν δυσφορία, οπότε η προσπάθεια να τις εξαλείψουν είναι ο πρωταρχικός στόχος. Πώς; Σκρολάροντας, παρακολουθώντας video, reels, memes, διαβάζοντας emails. Παραμένοντας δηλαδή συνεχώς σε εγρήγορση με το κινητό τους τηλέφωνο.
Βαρεθείτε, κάνει καλό
Με το smartphone στην τσέπη μας λοιπόν, η πλήξη έχει γίνει κάτι που μπορούμε να εξουδετερώσουμε αμέσως. Είναι δηλαδή σαν να απενεργοποιούμε το δίκτυο προεπιλεγμένης λειτουργίας του εγκεφάλου μας, πριν καν αυτό προλάβει να δραστηριοποιηθεί. Έτσι, μικρές στιγμές που κάποτε περιείχαν σιωπή ή αδράνεια των σκέψεων, τώρα κατακλύζονται από ειδοποιήσεις, βίντεο και ατελείωτες ροές. Δεν περιμένουμε πια, αλλά αποσπάμε συνεχώς την προσοχή μας. Και με αυτό τον τρόπο, όπως υποστηρίζουν πολλοί ψυχολόγοι και νευροεπιστήμονες, καταστρέφουμε σιγά-σιγά μια από τις πιο βασικές ψυχικές καταστάσεις για την συναισθηματική ισορροπία.
Η πλήξη, λοιπόν, δεν είναι ο εχθρός όπως την έχουν παρουσιάσει. Αντίθετα, είναι ένα σήμα. Όπως η πείνα ή η κόπωση, η πλήξη μας λέει κάτι σημαντικό: ότι το μυαλό μας δεν διεγείρεται με ουσιαστικό τρόπο και είναι έτοιμο να αναζητήσει σκοπό, δημιουργικότητα ή αλλαγή. Όταν εμείς καταστέλλουμε επανειλημμένα αυτό το σήμα, δεν εξαλείφουμε την ανάγκη αυτή, αλλά απλώς την ωθούμε να επανεμφανιστεί αλλού, συχνά με τη μορφή άγχους, ανησυχίας ή χαμηλού βαθμού δυσαρέσκειας. Πρόσφατες μελέτες μάλιστα, συνδέουν τη χρόνια αποφυγή της πλήξης με αυξανόμενα επίπεδα κατάθλιψης και άγχους, ιδιαίτερα μεταξύ των νεότερων γενεών.
Η διαδικασία είναι απλή: όταν ο εγκέφαλος τροφοδοτείται συνεχώς με γρήγορες ανταμοιβές -likes, μηνύματα, σύντομα βίντεο- γίνεται λιγότερο ανεκτικός στην ηρεμία και την προσπάθεια. Η ενέργειες που προσφέρουν άμεσα ντοπαμίνη αντικαθιστούν τις βαθύτερες μορφές ικανοποίησης και με την πάροδο του χρόνου, οι δραστηριότητες που απαιτούν υπομονή, συγκέντρωση ή συναισθηματική επένδυση γίνονται κουραστικές ή κενές. “Αυτή είναι η συνταγή για την κατάθλιψη, το άγχος και ένα αίσθημα κενότητας, τα οποία, παρεμπιπτόντως, έχουν φτάσει στα ύψη”, επισημαίνει ο Dr. Arthur Brooks και συνεχίζει λέγοντας ότι “πρέπει να μάθουμε ξανά να βαριόμαστε”.
Οδηγίες χρήσης για την ανία
Ας παραδεχτούμε ότι έχουμε ξεχάσει πώς να βαριόμαστε. Κάνουμε γυμναστική και ακούμε παράλληλα ένα podcast, πηγαίνουμε στη δουλειά και ακούμε ραδιόφωνο ή spotify, τρώμε και παρακολουθούμε μια σειρά, περιμένουμε σε μια δημόσια υπηρεσία και παίζουμε παιχνίδια στο κινητό μας ή σκρολάρουμε στο TikTok βλέποντας αστεία βιντεάκια. Οι ειδικοί προτείνουν λοιπόν, ότι η πλήξη πρέπει να ασκείται σκόπιμα. Αυτό δεν σημαίνει βέβαια, να εγκαταλείψουμε εντελώς την τεχνολογία, αλλά να δημιουργήσουμε κενά όπου η διέγερση είναι περιορισμένη. Αν κατορθώσουμε να αποδεχόμαστε την πλήξη μας και να συνυπάρχουμε με αυτήν, αντί να την ξορκίζουμε, θα αρχίσουμε να βαριόμαστε λιγότερο, στη δουλειά, στις σχέσεις, στα πράγματα που συμβαίνουν γύρω μας. “Το πιο σημαντικό είναι ότι θα αρχίσετε να αναζητάτε τις μεγαλύτερες ερωτήσεις της ζωής σας, τον σκοπό, το νόημα, τη συνοχή, τη σημασία και ίσως απλά να γίνετε πιο ευτυχισμένοι”, καταλήγει ο Brooks.
Τόσο ο ίδιος, όσο και διάφοροι ειδικοί προτείνουν μερικά απλά βήματα για να εξασκηθούμε στο πώς να βαριόμαστε και να σταματήσουμε να είμαστε εθισμένοι στο κινητό μας τηλέφωνο. Αυτά είναι:
-Καμία συσκευή μετά από μια συγκεκριμένη ώρα της ημέρας
-Καμία συσκευή κατά τη διάρκεια των γευμάτων
-Τακτική αποτοξίνωση ή “νηστεία” από συσκευές και κοινωνικά μέσα
-Μην κοιμάστε με το τηλέφωνό σας
Στην αρχή όλα μοιάζουν δύσκολα. “Η ντοπαμίνη μου φωνάζει πιάσε το τηλέφωνο, πιάσε το τηλέφωνο”, λέει γελώντας ο Brooks. Έτσι ακριβώς όμως λειτουργεί ο εθισμός. Λίγη ώρα αργότερα, όπως αναφέρει, απλά συνειδητοποιεί ότι βαριέται και είναι απολύτως ευγνώμων για αυτό.
Φωτογραφίες: Getty Images / Ideal Image