Ένα νέο γαλλικό βιβλίο επιστρέφει στα λόγια του Ναπολέοντα και αναδεικνύει πόσο επίκαιρες παραμένουν ορισμένες παρατηρήσεις του, περισσότερους από δύο αιώνες μετά.
Περισσότερα από διακόσια χρόνια μετά τον θάνατό του, ο Ναπολέων Βοναπάρτης εξακολουθεί να αποτελεί μία από τις πλέον μελετημένες και αντιφατικές προσωπικότητες της ευρωπαϊκής Ιστορίας. Στρατιωτικός, αυτοκράτορας, νομοθέτης, μεταρρυθμιστής και κατακτητής, άφησε πίσω του και έναν τεράστιο όγκο επιστολών, συνομιλιών και αποφθεγμάτων. Σε αυτό το υλικό επιστρέφει το βιβλίο “Les secrets de Napoléon”, που κυκλοφόρησε στη Γαλλία στις 2 Σεπτεμβρίου από τον εκδοτικό οίκο Fayard και είναι μέρος της σειράς «Χίλιες και μία νύχτες». Ο μικρός τόμος των 104 σελίδων συγκεντρώνει λόγια του Ναπολέοντα με στόχο, όπως εξηγεί ο εκδότης, να αφήσει για λίγο στην άκρη τον θρύλο και να αναζητήσει τον άνθρωπο μέσα από τη δική του φωνή. Η έκδοση εντάσσεται σε μια νέα σειρά αντίστοιχων βιβλίων για ιστορικές προσωπικότητες, μαζί με τον Σαρλ ντε Γκολ, τη Μαρία Αντουανέτα και τον Ταλλεϋράνδο.
Από τις φράσεις του Ναπολέοντα επιλέξαμε είκοσι που μπορούν ακόμη να διαβαστούν έξω από το ιστορικό τους πλαίσιο, για όσα λένε σχετικά με τη γνώση, την κρίση, τον χρόνο, την εξουσία και τον τρόπο με τον οποίο παίρνουμε αποφάσεις.
1. Να αφήνεις χώρο για αναθεώρηση
«Σε ό,τι αφορά τα συστήματα, πρέπει πάντα να διατηρούμε το δικαίωμα να γελάσουμε αύριο με τις ιδέες που είχαμε χθες».
Η φράση αποτυπώνει μια αντίληψη που ο ίδιος ο Ναπολέων εφάρμοζε συχνά στη στρατηγική και στην πολιτική: οι συνθήκες μεταβάλλονται και οι βεβαιότητες χρειάζονται επανεξέταση. Σήμερα θα τη διαβάζαμε ως υπενθύμιση της αξίας της αναθεώρησης. Νέα δεδομένα, εμπειρίες και γνώσεις μπορούν να αλλάξουν μια άποψη ή ένα σχέδιο. Η συνέπεια έχει αξία ενώ η προσκόλληση σε κάτι που έχει πάψει να λειτουργεί, πολύ μικρότερη.
2. Ο χρόνος είναι πόρος που χάνεται οριστικά
«Υπάρχει ένα είδος κλέφτη που οι νόμοι δεν καταδιώκουν και που κλέβει από τους ανθρώπους ό,τι πολυτιμότερο έχουν: τον χρόνο».
Η αξία του χρόνου απασχολούσε ιδιαίτερα έναν άνθρωπο που οργάνωνε στρατιωτικές επιχειρήσεις με βάση την ταχύτητα και τον ακριβή συγχρονισμό. Δυόμισι αιώνες αργότερα, η φράση μοιάζει σχεδόν φτιαγμένη για μια εποχή αδιάκοπων ειδοποιήσεων, συναντήσεων και περισπασμών. Ο χρόνος είναι ένας από τους ελάχιστους πόρους που ούτε αποθηκεύονται ούτε αναπληρώνονται.
3. Η ευθύνη προϋποθέτει γνώση
«Η μεγαλύτερη ανηθικότητα είναι να ασκείς ένα επάγγελμα που δεν γνωρίζεις».
Ο Ναπολέων χρησιμοποίησε τη φράση αναφερόμενος στον μεγαλύτερο αδελφό του, Ιωσήφ Βοναπάρτη, τον οποίο είχε τοποθετήσει στον θρόνο της Ισπανίας. Η κριτική του αφορούσε την έλλειψη στρατιωτικής εμπειρίας του Ιωσήφ, ο οποίος, ως βασιλιάς, επιχείρησε να έχει ενεργό ρόλο στη διοίκηση των στρατιωτικών επιχειρήσεων κατά τον πόλεμο της Ιβηρικής Χερσονήσου.
Για τον Ναπολέοντα, η ανάληψη μιας ευθύνης χωρίς την απαραίτητη γνώση αποτελούσε σοβαρό σφάλμα. Η ουσία της παρατήρησης ξεπερνά τη συγκεκριμένη περίσταση: όσο μεγαλύτερες είναι οι συνέπειες μιας θέσης για τους άλλους, τόσο μεγαλύτερη σημασία αποκτούν η επάρκεια, η γνώση του αντικειμένου και η επίγνωση των προσωπικών ορίων.
4. Η τόλμη χρειάζεται κρίση
«Η τέχνη του να είσαι πότε πολύ τολμηρός και πότε πολύ συνετός είναι, στον συνδυασμό τους, η τέχνη της επιτυχίας».
Για έναν στρατηγό, το ζητούμενο ήταν η σωστή εκτίμηση της στιγμής: επίθεση όταν οι συνθήκες την ευνοούν, αυτοσυγκράτηση όταν ο κίνδυνος είναι μεγαλύτερος από το πιθανό όφελος. Η ίδια αρχή μεταφέρεται και στις σημερινές αποφάσεις. Το ρίσκο έχει αξία όταν είναι υπολογισμένο και η σύνεση όταν προστατεύει από έναν κίνδυνο και όχι όταν γίνεται μόνιμη αναβολή.
5. Η απόσταση ανάμεσα στο σπουδαίο και στο γελοίο είναι μικρή
«Από το υψηλό στο γελοίο υπάρχει μόνο ένα βήμα».
Μία από τις γνωστότερες φράσεις που αποδίδονται στον Ναπολέοντα και μια παρατήρηση για την ευθραυστότητα του μεγαλείου. Επιτυχία, εξουσία και αυτοπεποίθηση μπορούν εύκολα να οδηγήσουν στην υπερβολή. Στη δημόσια εικόνα, στην εργασία, ακόμη και στην καθημερινή συμπεριφορά, η επίγνωση του μέτρου παραμένει αποτελεσματικό αντίβαρο στην αυταρέσκεια.
6. Το «αδύνατο» χρειάζεται πρώτα εξέταση
«“Αυτό δεν είναι δυνατό”, μου γράφετε. Αυτή η φράση δεν είναι γαλλική».
Η φράση προέρχεται από επιστολή του Ναπολέοντα προς τον στρατηγό Le Marois, στις 9 Ιουλίου 1813. Η διατύπωσή της βρίσκεται πίσω από το περίφημο απόφθεγμα που συνδέθηκε έκτοτε με τον Ναπολέοντα: «Το αδύνατο δεν είναι γαλλική λέξη». Πέρα από τη ρητορική υπερβολή, υπάρχει μια χρήσιμη διάκριση: άλλο το αδύνατο και άλλο το εξαιρετικά δύσκολο. Πριν εγκαταλειφθεί ένας στόχος, αξίζει να εξακριβωθεί σε ποια από τις δύο κατηγορίες ανήκει.
7. Η επιβολή έχει όρια
«Υπάρχουν μόνο δύο δυνάμεις στον κόσμο: το σπαθί και το πνεύμα. Μακροπρόθεσμα, το σπαθί χάνει πάντα από το πνεύμα».
Το «σπαθί» συμβολίζει εδώ την ένοπλη ισχύ και τον καταναγκασμό. Ο ίδιος ο Ναπολέων εξηγούσε ότι με το «πνεύμα» εννοούσε τους πολιτικούς και θρησκευτικούς θεσμούς. Πρόκειται για αξιοσημείωτη παραδοχή από έναν στρατιωτικό κατακτητή: η βία μπορεί να επιβάλει μια κατάσταση, η διάρκειά της όμως εξαρτάται από τους θεσμούς, τις πεποιθήσεις και την κοινωνική αποδοχή. Σήμερα θα προσθέταμε την πειθώ, την αξιοπιστία και την εμπιστοσύνη.
8. Η φαντασία προηγείται της αλλαγής
«Η φαντασία κυβερνά τον κόσμο».
Ο Ναπολέων γνώριζε καλά τη δύναμη των συμβόλων, της εικόνας και της αφήγησης. Η φαντασία, με αυτή την έννοια, είναι η ικανότητα να συλλάβεις μια πραγματικότητα, πριν αυτή υπάρξει. Η αρχή παραμένει επίκαιρη στην επιστήμη, στην επιχειρηματικότητα, στην τέχνη ή στην τεχνολογία: κάθε καινούργια ιδέα χρειάζεται πρώτα κάποιον που να μπορεί να τη φανταστεί.
9. Η γνώση είναι μια κατάκτηση χωρίς ηττημένους
«Οι αληθινές κατακτήσεις, οι μόνες που δεν φέρνουν καμία μεταμέλεια, είναι αυτές που κάνουμε εις βάρος της άγνοιας».
Ο Ναπολέων έγραψε τη φράση το 1797, μετά την εκλογή του στο Institut de France. Η επιλογή της λέξης «κατακτήσεις» αποκτά ιδιαίτερη σημασία στο στόμα ενός στρατιωτικού. Η γνώση παρουσιάζεται ως μια διαφορετική μορφή επέκτασης: όσο περισσότερο κατακτά κανείς την άγνοιά του, τόσο μεγαλύτερος γίνεται ο κόσμος που μπορεί να κατανοήσει.
10. Η σωστή στιγμή έχει σημασία
«Στον πόλεμο, όπως και στην πολιτική, η χαμένη στιγμή δεν επιστρέφει».
Στη στρατηγική του Ναπολέοντα ο χρόνος αποτελούσε καθοριστικό παράγοντα. Μια σωστή κίνηση μπορούσε να αποτύχει μόνο και μόνο επειδή έγινε αργά. Η αρχή ισχύει και έξω από το πεδίο της μάχης: μια ευκαιρία, μια επαγγελματική απόφαση ή μια απαραίτητη συζήτηση έχουν συχνά το δικό τους χρονικό παράθυρο. Η ποιότητα μιας απόφασης κρίνεται και από τη στιγμή κατά την οποία λαμβάνεται.
11. Πριν δράσεις, γνώρισε το πεδίο
«Μελετήστε τη χώρα, οι τοπικές γνώσεις είναι πολύτιμες γνώσεις που ξαναβρίσκουμε αργά ή γρήγορα».
Ο Ναπολέων έγραφε αυτές τις οδηγίες το 1805, στο πλαίσιο στρατιωτικών προετοιμασιών. Πίσω από αυτές βρίσκεται μια ευρύτερη αρχή: καμία γενική στρατηγική δεν υποκαθιστά τη γνώση των ιδιαίτερων συνθηκών. Σήμερα αυτό ισχύει για μια νέα αγορά, μια διαφορετική χώρα, έναν επαγγελματικό χώρο ή έναν οργανισμό. Η γνώση του περιβάλλοντος προηγείται της αποτελεσματικής δράσης.
12. Η ψυχραιμία προστατεύει την απόφαση
«Η καρδιά ενός πολιτικού άνδρα πρέπει να βρίσκεται στο κεφάλι του».
Η φράση ανήκει σε μια εποχή όπου η πολιτική και η στρατιωτική εξουσία απαιτούσαν συχνά σκληρές αποφάσεις. Σήμερα μπορούμε να τη διαβάσουμε ως μια υπενθύμιση ότι, όταν έχουμε ευθύνη για άλλους, το συναίσθημα δεν αρκεί για να μας οδηγήσει σε μια σωστή απόφαση. Χρειάζεται να ζυγίζουμε τα δεδομένα, τις πιθανές συνέπειες και το κόστος κάθε επιλογής, πριν αποφασίσουμε.
13. Η εσωτερική πυξίδα έχει μεγαλύτερη διάρκεια από την επιδοκιμασία
«Τον επαινούν, τον κατηγορούν, δεν τον νοιάζει. Ακούει μόνο τη συνείδησή του».
Η φράση μιλά για την ανεξαρτησία από την κοινή γνώμη. Στη σημερινή εποχή, όπου η επιδοκιμασία ή η απόρριψη μπορούν να μετρηθούν σχεδόν σε πραγματικό χρόνο, αποκτά μια απροσδόκητη επικαιρότητα. Οι αντιδράσεις των άλλων παρέχουν πληροφορίες και η συνεχής προσαρμογή σε αυτές μπορεί να οδηγήσει σε απώλεια προσωπικού κριτηρίου.
14. Η απόφαση χρειάζεται συνέχεια
«Η πιο αληθινή σοφία είναι μια σταθερή αποφασιστικότητα».
Ο Ναπολέων συνέδεε τη στρατηγική με τη δυνατότητα διατήρησης μιας κατεύθυνσης μέσα σε μεταβαλλόμενες συνθήκες. Η σημερινή αξία της σκέψης βρίσκεται στη διάρκεια: πολλοί στόχοι αποτυγχάνουν λιγότερο από λανθασμένη σύλληψη και περισσότερο από έλλειψη συνέπειας στην εφαρμογή τους.
15. Η εμπιστοσύνη είναι μορφή ισχύος
«Ό,τι κι αν λέει ο Μακιαβέλι, τα οχυρά δεν αξίζουν όσο η εύνοια των λαών».
Ο Ναπολέων αναφερόταν στην πολιτική νομιμοποίηση: τα τείχη μπορούν να προστατεύσουν έναν ηγεμόνα, όμως η αποδοχή των ανθρώπων αποτελεί ισχυρότερη άμυνα. Σε ένα σύγχρονο πλαίσιο, η παρατήρηση αφορά την εμπιστοσύνη. Ένας οργανισμός ή ένας επικεφαλής μπορεί να διαθέτει εξουσία λόγω θέσης, όμως η αξιοπιστία απέναντι στους ανθρώπους που επηρεάζει αποτελεί διαφορετικό κεφάλαιο.
16. Η επιτυχία μπορεί να γίνει παγίδα
«Η επιτυχία κάνει τον μεγάλο άνθρωπο».
Η φράση ακούγεται αρχικά σαν ύμνος στην επιτυχία. Κρύβει όμως και μια ενδιαφέρουσα παρατήρηση για τον τρόπο με τον οποίο κρίνουμε τους ανθρώπους: όταν κάποιος πετυχαίνει, έχουμε την τάση να θεωρούμε σωστές όλες τις επιλογές που τον οδήγησαν εκεί. Στην πραγματικότητα, ένα καλό αποτέλεσμα μπορεί να οφείλεται και στις συγκυρίες, στην τύχη ή στη σωστή χρονική στιγμή. Η επιτυχία, επομένως, δεν αποδεικνύει από μόνη της ότι κάθε απόφαση που προηγήθηκε ήταν σωστή.
17. Να διατηρείς την ανεξαρτησία της κρίσης σου
«Όλες οι παρατάξεις ήρθαν σε μένα, μου εμπιστεύτηκαν τα σχέδιά τους, μου αποκάλυψαν τα μυστικά τους και ζήτησαν τη στήριξή μου. Αρνήθηκα να γίνω ο άνθρωπος μιας παράταξης».
Ο Ναπολέων αναφερόταν στις πολιτικές παρατάξεις της ταραγμένης μετεπαναστατικής Γαλλίας και παρουσίαζε τον εαυτό του ως πρόσωπο που στεκόταν πάνω από τις μεταξύ τους συγκρούσεις. Ανεξάρτητα από το πόσο αυτή η εικόνα ανταποκρινόταν στην πολιτική του πρακτική, η σκέψη έχει μια ενδιαφέρουσα σύγχρονη ανάγνωση: η συμμετοχή σε μια ομάδα, έναν επαγγελματικό χώρο ή έναν κύκλο ανθρώπων μπορεί εύκολα να επηρεάσει την κρίση μας. Η ικανότητα να εξετάζουμε μια θέση με βάση τα δεδομένα και όχι μόνο με βάση το ποιος την υποστηρίζει, διατηρεί την αξία της.
18. Η προετοιμασία περιλαμβάνει και το δυσμενές σενάριο
«Για να μην εκπλήσσεσαι όταν κερδίζεις νίκες, πρέπει να σκέφτεσαι μόνο τις ήττες».
Η διατύπωση μοιάζει απαισιόδοξη, όμως η λογική της είναι στρατηγική: εξέτασε πρώτα τι μπορεί να πάει στραβά. Σήμερα θα μιλούσαμε για διαχείριση κινδύνου και σχεδιασμό σεναρίων. Η ερώτηση «τι συμβαίνει αν αποτύχει;» μπορεί να αποκαλύψει αδυναμίες ενός σχεδίου πριν αυτές γίνουν πραγματικό πρόβλημα.
19. Η κριτική είναι ένδειξη συμμετοχής
«Όταν οι λαοί σταματούν να παραπονιούνται, σταματούν να σκέφτονται».
Η φράση συνδέει την κριτική με την ενεργό σκέψη. Η διαφωνία, η αμφισβήτηση και η διατύπωση παραπόνων δείχνουν ότι οι άνθρωποι εξακολουθούν να παρατηρούν και να αξιολογούν όσα συμβαίνουν γύρω τους. Σήμερα η σκέψη αυτή μπορεί να εφαρμοστεί και πέρα από την πολιτική: σε έναν οργανισμό ή μια ομάδα, η πλήρης απουσία αντιρρήσεων μπορεί να αποτελεί ένδειξη αδιαφορίας ή αποστασιοποίησης.
20. Η δύναμη χρειάζεται αυτοέλεγχο
«Η ψυχραιμία είναι η μεγαλύτερη αρετή ενός ανθρώπου προορισμένου να διοικεί».
Για τον Ναπολέοντα, η διοίκηση σήμαινε συχνά αποφάσεις υπό ακραία πίεση. Η ψυχραιμία επέτρεπε την αξιολόγηση μιας κατάστασης πριν από την αντίδραση. Η ίδια ικανότητα παραμένει ουσιώδης σε κάθε θέση ευθύνης: όσο μεγαλύτερη είναι η πίεση, τόσο μεγαλύτερη αξία έχει η απόσταση ανάμεσα στο ερέθισμα και στην απόφαση.
Εξωτερική φωτογραφία: @ AFP Forum