Το μυστικό πίσω από τις οικογενειακές αυτοκρατορίες που αντέχουν αιώνες στη χώρα του ανατέλλοντος ηλίου.
Οι οικογενειακές επιχειρήσεις, όσο μεγάλες κι αν είναι, περνούν σχεδόν πάντα από τον πατέρα σ’ ένα από τα παιδιά. Είναι η εικόνα που έχουμε συνηθίσει σε απόλυτο ποσοστό στη Δύση: το επώνυμο που συνεχίζεται, η οικογένεια που κρατά τον έλεγχο, ο κληρονόμος που προετοιμάζεται από μικρός για τον ρόλο του. Στην Ιαπωνία, όμως, υπάρχει ένα διαφορετικό μοντέλο, που έχει μάλιστα και συγκεκριμένη ονομασία: Mukoyoshi.
Τι είναι to mukoyoshi;
Πρόκειται για μια διαδικασία υιοθεσίας, κανονικής και με το νόμο. Όπου η οικογένεια δεν ψάχνει τον επόμενο ιδιοκτήτη ανάμεσα στα παιδιά της, αλλά μέσα στην ίδια την επιχείρηση. Η λέξη σημαίνει στην κυριολεξία «υιοθετημένος γαμπρός», αλλά η πιστή μετάφραση δεν μεταφέρει απόλυτα όλες τις πτυχές. Το mukoyōshi είναι μια διαδικασία κατά την οποία ένας άνδρας, συνήθως ένας εργαζόμενος ή στέλεχος της εταιρείας, «υιοθετείται» νομικά από τον ιδιοκτήτη της επιχείρησης. Υιοθεσία με όλα τα νόμιμα έγγραφα, που του δίνει μάλιστα και το επώνυμο της οικογένειας και τον καθιστά πλήρες και ισότιμο μέλος της. Μukoyοshi μπορεί να γίνει πιο εύκολα με γάμο του στελέχους της επιχείρησης με την κόρη ή μία από τις κόρες της οικογένειας, ή και χωρίς γάμο. Ακόμα και με γάμο, ο επιλεγμένος δεν μένει στον τίτλο του «γαμπρού» της οικογένειας, αλλά ξεκινούν οι διαδικασίες της υιοθεσίας.
Με το mukoyοshi ο νεοφερμένος αποκτά το οικογενειακό όνομα, γίνεται επίσημο μέλος της δυναστείας και μπορεί να αναλάβει την εταιρεία ως «κληρονόμος». Πρόκειται στην ουσία για έναν μηχανισμό επιχειρηματικής συνέχειας και οικογενειακής παράδοσης. Η λογική πίσω απ’ αυτό είναι ότι η εταιρεία, που χτίστηκε με πολλή προσπάθεια, πρέπει να επιβιώσει πάση θυσία. Αν ο βιολογικός γιος δεν έχει τις ικανότητες, το ενδιαφέρον ή την προσωπικότητα για να τη διοικήσει, η οικογένεια δεν θεωρεί υποχρέωσή της να του παραδώσει τα κλειδιά επειδή υπάρχει το κληρονομικό δίκαιο.
Τα πιο διάσημα παραδείγματα
Αναμφισβήτητα είναι η πασίγνωστη εταιρεία Suzuki. Ο Osamu Suzuki, ο άνθρωπος που συνδέθηκε όσο λίγοι με την παγκόσμια ανάπτυξη της εταιρείας, δεν γεννήθηκε μ’ αυτό το επώνυμο. Το πραγματικό του όνομα ήταν Osamu Matsuda. Ήταν ένας τραπεζικός υπάλληλος, ο οποίος συνδέθηκε με την Shoko Suzuki, κόρη της οικογένειας που έλεγχε την εταιρεία. Μετά τον γάμο τους, όμως, υιοθετήθηκε από την οικογένεια Suzuki και πήρε το επώνυμό της.
Η επιλογή αποδείχθηκε καθοριστική. Ο Osamu Suzuki μπήκε στην εταιρεία το 1958 και σταδιακά ανέβηκε στην ιεραρχία. Για περισσότερα από 40 χρόνια είχε καθοριστικό ρόλο στη στρατηγική της εταιρείας, μετατρέποντας μια ιαπωνική εταιρεία μικρών οχημάτων σε έναν παγκόσμιο παίκτη. Η περίπτωση του δείχνει την ουσία του mukoyōshi: ένας άνθρωπος που ξεκίνησε ως ξένος για την οικογένεια έγινε τελικά ο φύλακας της κληρονομιάς της.
Ένα άλλο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η Kikkoman, η εταιρεία που έκανε τη σάλτσα σόγιας ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα ιαπωνικά προϊόντα στον κόσμο. Η οικογένεια Mogi βρίσκεται πίσω από την εταιρεία εδώ και αιώνες. Σε μια τόσο παλιά επιχείρηση, η διαδοχή ήταν πάντα ένα κρίσιμο ζήτημα. Όταν δεν υπήρχε κατάλληλος φυσικός διάδοχος, η λύση ήταν η επιλογή ανθρώπων που γνώριζαν την επιχείρηση και μπορούσαν να προστατεύσουν την παράδοση. Η ίδια φιλοσοφία συναντάται σε πολλές ιστορικές ιαπωνικές επιχειρήσεις. Η Hoshi Ryokan, ένα πανδοχείο που ιδρύθηκε το 718 και θεωρείται μία από τις παλαιότερες οικογενειακές επιχειρήσεις στον κόσμο, διατήρησε τη λειτουργία της για περισσότερους από 13 αιώνες μέσα από διαδοχές, όπου μετρούσε η ικανότητα περισσότερο από τη βιολογική καταγωγή.
Αντίστοιχη περίπτωση αποτελεί η Toraya, η εταιρεία παραδοσιακών ιαπωνικών γλυκών που λειτουργεί από τον 16ο αιώνα. Σε επιχειρήσεις αυτού του τύπου, η οικογένεια δεν θεωρεί ότι «κατέχει» απλώς μια εταιρεία. Θεωρεί ότι έχει την ευθύνη να την παραδώσει στην επόμενη γενιά όσο πιο δυνατή γίνεται, άρα η άμεση διοίκηση πρέπει να ανήκει σε μέλος της οικογένειας και μόνο.
Η πρακτική του mukoyοshi εξηγεί εν μέρει γιατί η Ιαπωνία έχει τόσο μεγάλο αριθμό οικογενειακών επιχειρήσεων πολλών γενεών. Η χώρα διαθέτει χιλιάδες εταιρείες που λειτουργούν πάνω από έναν αιώνα, πολλές από τις οποίες έχουν περάσει από κρίσεις, πολέμους και οικονομικές αλλαγές χωρίς να χάσουν την ταυτότητά τους. Στη Δύση η ιδέα ότι ένας υπάλληλος μπορεί να γίνει κληρονόμος μιας οικογενειακής αυτοκρατορίας ακούγεται παράξενη. Έχει συμβεί κάποιες φορές μέσω γάμων, αλλά σαφώς δεν αντιμετωπίζεται ως πρακτική λύση, όπως στην Ιαπωνία. Η οικογένεια δεν υπάρχει για να εξυπηρετεί την επιχείρηση. Η επιχείρηση είναι αυτή που πρέπει να επιβιώσει για τις επόμενες γενιές.
Το ενδιαφέρον, επίσης, είναι ότι οι βιολογικοί κληρονόμοι μιας επιχείρησης, που δεν έχουν τις ικανότητες ή τη διάθεση να αναλάβουν τα ηνία, στη συντριπτική πλειοψηφία των περιπτώσεων όχι μόνο δεν εχθρεύονται τον διάδοχο που μπαίνει στην οικογένεια από το… παράθυρο, αλλά τον διευκολύνουν κιόλας στο έργο του. Γι’ αυτούς δεν έχει τόσο νόημα ο χωρισμός της (όποιας) κληρονομιάς σε ένα παραπάνω κομμάτι, όσο το ότι η επιχείρηση θα συνεχίσει να λειτουργεί χωρίς προβλήματα μ’ έναν άνθρωπο που έχει γνώση και εμπειρία. Και πλέον έχει και το ίδιο επώνυμο, άρα και τα ίδια συμφέροντα.
Εισαγωγική φωτογραφία: Getty Images/Ideal Image