Γιατί μια δραστηριότητα που θεωρούνταν παλιομοδίτικη, ξαφνικά μοιάζει τόσο επίκαιρη;
Μεταφερόμαστε στο 1634: Στη Μασαχουσέτη, η Anne Hutchinson συγκεντρώνει γύρω της ομάδες γυναικών, για να συζητήσουν θρησκευτικά κείμενα και ιδέες. Η ενέργειά της σταδιακά εξελίσσεται σε κάτι περισσότερο από μια απλή κοινωνική πρωτοβουλία: Γίνεται πράξη αντίστασης ενάντια στον αποκλεισμό του φύλου της από τον χώρο της διανόησης. Από τότε οι λέσχες ανάγνωσης πήραν διάφορες μορφές. Πέρασαν από τα σαλόνια των ελιτιστών στην pop κουλτούρα και συνδέθηκαν άλλοτε με ακαδημαϊκούς κύκλους και άλλοτε με χαλαρές συναθροίσεις. Σήμερα επιστρέφουν δυναμικά σε ένα εντελώς νέο κοινωνικό πλαίσιο. Και ο λόγος δεν είναι μόνο τα βιβλία.
Οι νέες λέσχες ανάγνωσης δεν είναι αυτό που νομίζετε
Στην παραδοσιακή λέσχη ανάγνωσης, τα μέλη διαβάζουν το ίδιο βιβλίο και συναντιούνται για να συζητήσουν τις εντυπώσεις τους. Η σύγχρονη φιλαναγνωσία, όμως, μετακινείται προς πιο βιωματικές, κοινωνικές μορφές συμμετοχής. Μια από τις ταχύτερα αναπτυσσόμενες τάσεις είναι τα Silent Book Clubs, που ξεκίνησαν το 2012 στο Σαν Φρανσίσκο και πλέον υπάρχουν σε 60 χώρες, με πάνω από 2.000 παραρτήματα παγκοσμίως. Η δράση πραγματοποιείται σε δημόσιους χώρους όπως βιβλιοθήκες ή καφέ και τα άτομα διαβάζουν σιωπηλά τις δικές τους επιλογές, χωρίς υποχρεωτικές αναγνώσεις ή οργανωμένες συζητήσεις.
Παράλληλα, στο Λος Άντζελες το Walking Book Club του Preoccupied συνδυάζει λογοτεχνία και περίπατο: Αναγνώστες και συγγραφείς ακολουθούν κοινή διαδρομή, πριν καταλήξουν σε τοπικά βιβλιοπωλεία. Αντίστοιχα, τα παραδοσιακά pub crawls δίνουν τη θέση τους στα book crawls, όπου οι συμμετέχοντες περιηγούνται από βιβλιοπωλείο σε βιβλιοπωλείο, ανταλλάσσουν προτάσεις και μοιράζονται αγορές. Δεν πρόκειται, επομένως, για την επιστροφή μιας απλής συνήθειας, αλλά για την επανεφεύρεσή της.
Η Gen Z και οι Millennials καθοδηγούν την τάση
Σύμφωνα με την ψυχολόγο του Πανεπιστημίου Carleton, Joanna Pozzulo, περίπου το 21% της Gen Z και το 29% των Millennials συμμετέχουν σε κάποια λέσχη ανάγνωσης. Στη Βόρεια Αμερική το 57% έως 61% των νέων ενηλίκων δηλώνουν αναγνώστες, με μέσο όρο 3,5 έως 4,5 βιβλία τον χρόνο. To αξιοσημείωτο είναι ότι η προτίμηση στα έντυπα βιβλία παραμένει ισχυρή, όπως και η σχέση με βιβλιοπωλεία και βιβλιοθήκες. Τα στοιχεία αυτά δεν αποκαλύπτουν μόνο την αγάπη για το διάβασμα. Φανερώνουν και την ανάγκη για μια διέξοδο από το ατέλειωτο doomscrolling. Το Harvard Business Review περιγράφει την ψηφιακή εξουθένωση ως αποτέλεσμα του “always-on” ρυθμού της σύγχρονης τεχνολογίας, των ασαφών ορίων μεταξύ εργασίας και προσωπικής ζωής και της πίεσης για διαρκή συνδεσιμότητα.
Την ίδια στιγμή, η κοινωνική απομόνωση αποκτά κεντρική θέση στη δημόσια συζήτηση. Οι «τρίτοι χώροι» -καφέ, βιβλιοθήκες και γειτονιές- υποχωρούν και η ανθρώπινη επαφή γίνεται κάτι που πρέπει να χωρέσει στο πρόγραμμα. Δεν πρόκειται απλώς για μια αλλαγή του lifestyle. Είναι η βαθιά μετατόπιση του τρόπου που οι νεότερες γενιές αντιλαμβάνονται την κοινότητα.
Δεν ψάχνουν βιβλία, ψάχνουν ανθρώπους
Ίσως, λοιπόν, το ερώτημα δεν είναι γιατί επιστρέφουν οι λέσχες ανάγνωσης, αλλά τι αναζητούν οι άνθρωποι σε αυτές. Ρεπορτάζ του Connecticut Public δείχνει πως λειτουργούν ως αντίβαρο της μοναξιάς, μέσα από την τακτική συζήτηση και επαφή που προσφέρουν. Αντίστοιχα, το Refinery29 καταγράφει την τάση των νεότερων γυναικών να στρέφονται σε ομάδες ανάγνωσης για να δημιουργήσουν φιλίες στην ενήλικη ζωή -μια περίοδο όπου οι σχέσεις δοκιμάζονται συχνά έντονα.
Τα οφέλη δεν περιορίζονται στην κοινωνική διάσταση. Το Canadian Network for Mood and Anxiety Treatments αναγνωρίζει τη βιβλιοθεραπεία ως υποστηρικτική, δευτερογενή θεραπευτική επιλογή για ορισμένες ήπιες έως μέτριες συναισθηματικές δυσκολίες. Και, σύμφωνα με έρευνες, η συμμετοχή σε λέσχες ανάγνωσης συνδέεται με βελτίωση της ψυχικής υγείας για τη συντριπτική πλειοψηφία των μελών. Συγχρόνως, η ανταλλαγή απόψεων γύρω από το βιβλίο ενισχύει τις κοινωνικές δεξιότητες, την αυτοπεποίθηση και την κριτική σκέψη, ενώ διευρύνει σημαντικά την κατανόηση για τον κόσμο. Μελέτες του Keith Oatley, ομότιμου καθηγητής Γνωστικής Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο Τορόντο, δείχνουν πως μέσα από τη λογοτεχνία οι αναγνώστες εξασκούνται ακόμη και στην κατανόηση των άλλων.
Υπάρχει όμως και μια βαθύτερη πολιτισμική διάσταση. Για τους baby boomers και την Generation X, η επιτυχία ταυτίστηκε με τη διαρκή απασχόληση. Οι νεότερες γενιές, αντίθετα, αμφισβητούν τον μύθο της υπερπαραγωγικότητας. Και οι λέσχες ανάγνωσης εκφράζουν ιδανικά τη στροφή τους προς το slow living -μια πιο αργή και συνειδητή προσέγγιση της καθημερινότητας. Ίσως γι’ αυτό κινήματα όπως το Silent Book Club ανθούν. Απαλλαγμένοι από την πίεση της σωστής συζήτησης ή απόδοσης, οι άνθρωποι συνδέονται αυθεντικά.
Η επανάσταση των αποσυνδεδεμένων
«Είναι απλώς το πιο εκπληκτικό πράγμα να βλέπεις την επανάσταση των εσωστρεφών να αναδιαμορφώνει κυριολεκτικά τον τρόπο με τον οποίο οργανώνουμε την κοινωνία, αυτή τη φορά, τον κόσμο των λεσχών ανάγνωσης» σημειώνει η Susan Cain, συγγραφέας του Quiet: The Power of Introverts in a World That Can’t Stop Talking. Όμως, αυτό που μοιάζει με επανάσταση των εσωστρεφών, ίσως αποτελεί κάτι ευρύτερο: Μια εξέγερση των αποσυνδεδεμένων. Οι άνθρωποι αναζητούν την επαφή περισσότερο από ποτέ. Και μπορεί το βιβλίο να είναι μια ατομική πράξη, ωστόσο η ανάγνωση υπήρξε ανέκαθεν ένας τρόπος να είμαστε μαζί.
Φωτογραφίες: Getty Images/Ideal Image