Η ψυχολογία του πρωταθλητή μέσα από το παράδειγμα του φετινού νικητή της “Xρυσής Mπάλας”, Ουσμάν Ντεμπελέ.
Η πορεία του Ουσμάν Ντεμπελέ στο παγκόσμιο ποδόσφαιρο δεν ήταν στρωμένη με ροδοπέταλα, όπως τη φαντάζεται από τον καναπέ του ένας μέσος τηλεθεατής. Αντιθέτως, μοιάζει με ένα ψυχολογικό ταξίδι γεμάτο αντιφάσεις, ανάμεσα σε ένα χαρισματικό ταλέντο και σε βαθιές στιγμές αμφιβολίας. Από την πρώτη στιγμή που εμφανίστηκε στα γήπεδα, οι αναλυτές μιλούσαν για την εκρηκτική του ταχύτητα, την τεχνική του αρτιότητα και την ικανότητά του να δημιουργεί φάσεις από το τίποτα. Ωστόσο, το ίδιο του το χάρισμα έγινε συχνά πηγή πίεσης, καθώς οι προσδοκίες που δημιουργήθηκαν γύρω του ήταν υπερβολικά υψηλές. Η ψυχολογική διαχείριση αυτής της πίεσης αποτέλεσε καθοριστικό παράγοντα στην καριέρα του.
Ο ίδιος ο Ντεμπελέ έχει δηλώσει ότι πριν από κάθε παιχνίδι βάζει έναν εσωτερικό στόχο: «Λέω στον εαυτό μου ότι πρέπει να σκοράρω τρία γκολ». Η φράση αυτή αποκαλύπτει έναν ιδιαίτερο μηχανισμό αυτο-ενίσχυσης. Ακόμη κι αν ο στόχος είναι υπερβολικός, λειτουργεί ως μια μορφή “αυτοεκπληρούμενης προφητείας”, ένα ψυχολογικό εργαλείο που τον βοηθά να παραμένει συγκεντρωμένος και να ανεβάζει τον πήχη της απόδοσης. Στην πραγματικότητα, δεν έχει σημασία αν πετύχει τρία γκολ· αυτό που μετρά είναι ότι εισέρχεται στον αγώνα με την αυτοπεποίθηση και τη νοοτροπία νικητή. Το στοιχείο αυτό συνδέεται άμεσα με την έννοια της αυτο-αποτελεσματικότητας, δηλαδή της πεποίθησης ότι μπορεί να ελέγξει τις καταστάσεις και να επιτύχει τους στόχους του.
Σε άρθρο του το Psychologies αναφέρεται στην ιδέα ότι η έλλειψη συνέπειας, η αναποφασιστικότητα, η διάσπαση προσοχής» (defauts) μπορούν να συνοδεύουν ένα μεγάλο ταλέντο, αλλά και να το περιορίζουν -όχι απαραίτητα να το αναιρούν. Η ασταθής απόδοση συνδέεται με ψυχολογικές και φυσιολογικές διακυμάνσεις: τραυματισμοί, ψυχολογική πίεση, διαχείριση χρόνου, αλλαγές ομάδας ή προπονητή. Όλα αυτά μπορούν να διαταράξουν την σταθερότητα στο επίπεδο «top performance».
Ο Ντεμπελέ έχει βιώσει περιόδους κατά τις οποίες η κριτική ήταν έντονη -είτε για τραυματισμούς, είτε για ασταθείς εμφανίσεις. Η ψυχική ανθεκτικότητα (resilience) είναι βασική εδώ. Το πώς κάποιος «παίρνει τα λάθη του», τα αποδέχεται, μαθαίνει και προχωρά, καθορίζει σημαντικά την πορεία. Μια από τις προκλήσεις είναι η θέση στο γήπεδο, η τακτική, ο ρόλος: εξτρέμ, κεντρικός επιθετικός, κλπ. Ο προπονητής μπορεί να του αναθέτει διαφορετικό ρόλο, και αν αυτός δεν ταιριάζει με την προσωπικότητά του ή τη νοοτροπία του, προκαλεί δυσκολίες στην αυτο-απόδοση.
Η πορεία του πρωταθλητή δεν είναι ποτέ μια ευθεία
Η καριέρα του όμως δεν ήταν ποτέ γραμμική. Οι τραυματισμοί, οι αλλαγές ομάδων, οι διαφορετικοί ρόλοι που του ανατέθηκαν, οι περίοδοι όπου βρέθηκε στο στόχαστρο της κριτικής, όλα συνιστούν εμπόδια που θα μπορούσαν να διαλύσουν την ψυχολογία ενός αθλητή. Στην περίπτωση του Ντεμπελέ, αυτά τα εμπόδια έγιναν δοκιμασίες ανθεκτικότητας. Η ικανότητα να επανέρχεται, να ξαναβρίσκει ρυθμό και να αποδέχεται ότι οι αποτυχίες είναι μέρος της διαδρομής δείχνει ένα υψηλό επίπεδο ψυχικής αντοχής. Άρα, ο Γάλλος ποδοσφαιριστής ανέδειξε το χαρακτηριστικό που συχνά έχουν οι ταλαντούχοι άνθρωποι: να μετατρέπουν το κάθε εμπόδιο σε βατήρα.
Η ίδια η έννοια τουresilience, δηλαδή της ανθεκτικότητας, περιγράφει ακριβώς αυτό το φαινόμενο: να μπορείς να μετατρέπεις τα λάθη και τις αποτυχίες σε μαθήματα που σε δυναμώνουν. Η μεταγραφή του στη Παρί Σεν Ζερμέν αποτέλεσε σημείο καμπής. Εκεί, η αλλαγή ρόλου του και η εμπιστοσύνη που του έδειξε ο προπονητής (βασικό στοιχείο για να αναδειχθεί ο παίκτης) δημιούργησαν ένα περιβάλλον όπου η αυτοπεποίθηση του ξαναχτίστηκε. Ο ίδιος αναγνώρισε ότι η αυτοπεποίθηση και η «mental strength» ήταν το κλειδί για να γίνει πιο αποφασιστικός μπροστά στο τέρμα.
Η ψυχολογία δεν αφορά μόνο τη στιγμή του παιχνιδιού, αλλά και την προετοιμασία. Ο Ντεμπελέ έχει περιγράψει πώς πριν από κάθε ματς ξεκινά με συγκεκριμένη νοητική προετοιμασία, μια ρουτίνα που τον βοηθά να μειώνει το άγχος και να ενισχύει τη συγκέντρωσή του. Αυτή η διαδικασία αντικατοπτρίζει όσα γνωρίζουμε από την αθλητική ψυχολογία: ότι οι τελετουργίες και οι στόχοι προετοιμάζουν τον νου για υψηλή απόδοση.
Πέρα από την επαγγελματική διάσταση, ο Ντεμπελέ έδειξε και την προσωπική του ευαισθησία. Όταν κατέκτησε το Ballon d’Or, δεν μπόρεσε να συγκρατήσει τα δάκρυά του τη στιγμή που μίλησε για τη μητέρα του. Αυτή η στιγμή δεν ήταν απλώς συγκινητική, αλλά και αποκαλυπτική: ο αθλητής που έχει χτίσει την εικόνα του κορυφαίου δεν παύει να στηρίζεται σε ένα δίκτυο σχέσεων, σε ανθρώπους που του προσφέρουν συναισθηματική ασφάλεια και ταυτότητα πέρα από το ποδόσφαιρο. Η ψυχολογική του σταθερότητα, όπως δείχνουν και άλλες μελέτες για αθλητές κορυφής, δεν βασίζεται μόνο στην ατομική θέληση, αλλά και στη δύναμη των κοινωνικών δεσμών.
Η πορεία του Ντεμπελέ, λοιπόν, μπορεί να διαβαστεί ως ένα παράδειγμα όπου τα φαινομενικά «ελαττώματα», η αστάθεια, η αναποφασιστικότητα, η πίεση των προσδοκιών δεν εξαφανίστηκαν ποτέ, αλλά μεταμορφώθηκαν σε εργαλεία ανάπτυξης. Αντί να τον καταστρέψουν, τον οδήγησαν να επανεφεύρει τον εαυτό του, να αναζητήσει την καλύτερη εκδοχή του. Η ιστορία του δεν δείχνει μόνο πώς χτίζεται ένας ποδοσφαιριστής, αλλά και πώς η ψυχολογία μπορεί να γίνει το κρυφό του όπλο, εκείνο που καθορίζει αν το ταλέντο θα μείνει ημιτελές ή θα μετατραπεί σε μεγαλείο.
Φωτογραφίες: Getty Images / Ideal Image