Από ένα οικογενειακό εργαστήριο υποδηματοποιίας σε μια κωμόπολη, η Baťa εξελίχθηκε σε διεθνή βιομηχανικό όμιλο σε μια πόλη 75.000 κατοίκων.
Σήμερα το Ζλιν, η πόλη της περιοχής της Μοραβίας στην Τσεχία, έχει πληθυσμό περίπου 75.000 κατοίκους. Το 1921 είχε μόλις 4.678. Εννέα χρόνια αργότερα ο πληθυσμός είχε φτάσει τους 21.582 και το 1937 τους 37.342. Η εκρηκτική αυτή μεταμόρφωση δεν ήταν αποτέλεσμα κάποιου τεράστιου κοιτάσματος ορυκτού, μιας νέας σιδηροδρομικής γραμμής ή, έστω, μιας κρατικής απόφασης. Η πόλη γιγαντώθηκε χάρη σε μια εταιρεία παπουτσιών. Και στο όραμα ενός ανθρώπου, που πίστευε ότι για να μεγαλώσει η επιχείρηση έπρεπε να μεγαλώσει μαζί της και η πόλη.
H αρχή της Bata
Η ιστορία ξεκίνησε στις 21 Σεπτεμβρίου 1894, όταν τα αδέλφια Τόμας, Αντονίν και Άννα Μπάτα ίδρυσαν στο Ζλιν μια μικρή επιχείρηση υποδημάτων. Δεν ξεκινούσαν από το μηδέν. Η οικογένεια είχε παράδοση στην υποδηματοποιία που έφτανε, σύμφωνα με τις βιογραφικές πηγές τους, οκτώ γενιές πίσω, κάτι περισσότερο από τρεις αιώνες. Το αρχικό κεφάλαιο ήταν μόλις 600 φιορίνια (το επίσημο νόμισμα της Αυστροουγγαρίας), που είχαν κληρονομήσει από τη μητέρα τους. Η πρώτη περίοδος δεν έμοιαζε με την αρχή ενός επιχειρηματικού θαύματος. Το 1895 η επιχείρηση είχε περισσότερα από 8.000 φιορίνια χρέη και βρέθηκε κοντά στη χρεοκοπία. Ο Αντονίν είχε κληθεί για στρατιωτική θητεία και ο Τόμας, μόλις 19 ετών, ανέλαβε ουσιαστικά μόνος του τη λειτουργία της εταιρείας. Η διέξοδος ήρθε με ένα προϊόν που απευθυνόταν στη μαζική αγορά: τις ελαφριές υφασμάτινες μπότες, που ονομάστηκαν «baťovky» από το επώνυμο της οικογένειας. Το 1897 άρχισε η παραγωγή τους και η ζήτηση άλλαξε την πορεία της επιχείρησης.
Ο Μπάτα κατάλαβε νωρίς ότι δεν μπορούσε να ανταγωνιστεί τους μεγάλους ευρωπαίους παραγωγούς απλώς φτιάχνοντας καλύτερα παπούτσια με τον παραδοσιακό τρόπο. Έπρεπε να αλλάξει τον τρόπο παραγωγής. Το 1904 ταξίδεψε στις ΗΠΑ και εργάστηκε ο ίδιος σε γραμμή παραγωγής, παρατηρώντας από κοντά τη βιομηχανική οργάνωση και τη μηχανοποίηση. Επέστρεψε στη Μοραβία αποφασισμένος να μεταφέρει στο Ζλιν τις μεθόδους της αμερικανικής μαζικής παραγωγής. Το αποτέλεσμα ήταν μια επιχείρηση που δεν περιοριζόταν στο να φτιάχνει και να πουλάει παπούτσια. Δημιουργήθηκε ένα ολόκληρο σύστημα παραγωγής, διανομής και διοίκησης. Το 1900 κατασκευάστηκε το πρώτο ιδιόκτητο εργοστάσιο κοντά στον σιδηροδρομικό σταθμό του Ζλιν και η εταιρεία είχε περίπου 120 εργαζομένους. Το 1914 ήταν περίπου 400, και το 1917 είχαν φτάσει τους 5.000. Ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος έφερε τεράστιες παραγγελίες για αρβύλες του αυστροουγγρικού στρατού. Η παραγωγή εκτοξεύτηκε.
Eνα ριζοσπαστικό μοντέλο διοίκησης
Το πραγματικό «μυστικό» του Μπάτα, όμως, δεν ήταν μόνο η μηχανή. Ήταν η οργάνωση. Από τη δεκαετία του 1920 άρχισε να λειτουργεί με μικρές, σχετικά αυτόνομες μονάδες παραγωγής, οι οποίες είχαν δικά τους λογιστικά αποτελέσματα και συμμετοχή στα κέρδη. Οι εργαζόμενοι μπορούσαν να γνωρίζουν σε εβδομαδιαία βάση αν το τμήμα τους είχε κέρδος ή ζημιά και να συνδέουν ένα μέρος της αμοιβής τους με το αποτέλεσμα. Η ιδέα του ήταν ασυνήθιστη για την εποχή. Δεν θεωρούσε τον πλούτο κάτι που έπρεπε απλώς να συσσωρεύεται από τον επιχειρηματία. Σε ομιλία του το 1923 υποστήριζε ότι ο επιχειρηματίας οφείλει να μοιράζει δίκαια τα κέρδη που δημιουργεί η παραγωγική πρόοδος ανάμεσα στους εργαζομένους, τους πελάτες και την επιχείρηση.
Δεν επρόκειτο, βέβαια, για φιλανθρωπία. Ο ίδιος ο Μπάτα εξηγούσε το 1924 ότι η συμμετοχή στα κέρδη είχε στόχο να μειώσει το κόστος παραγωγής, να κάνει τα παπούτσια φθηνότερα και να αυξήσει τις αποδοχές των εργαζομένων. Στα πρώτα τμήματα όπου εφαρμόστηκε, η εβδομαδιαία συμμετοχή έφτανε, σύμφωνα με την ομιλία του, τις 85 κορώνες ανά εργαζόμενο, δηλαδή αυξημένες αποδοχές κατά περίπου 40% σε σχέση με τους μέσους μισθούς που δίνονταν τότε. Η επιχειρηματική του φιλοσοφία συνοψιζόταν σε μια ακόμη πιο φιλόδοξη ιδέα: ο εργαζόμενος δεν έπρεπε να αισθάνεται απλώς ότι πουλά την εργασία του, αλλά ότι συμμετέχει στην επιχείρηση. Ο Μπάτα ήθελε οι άνθρωποί του να αποκτούν εισόδημα, αποταμίευση, εκπαίδευση και τελικά μεγαλύτερη οικονομική ανεξαρτησία. Το 1926 εξέδωσε μάλιστα το κείμενο «Πλούτος για όλους», όπου ανέπτυσσε αυτές τις απόψεις.
Tο όραμά του Mπάτα
Η πόλη ήταν το άλλο μισό του ίδιου σχεδίου. Ο Μπάτα έγινε δήμαρχος του Ζλιν το 1923 και παρέμεινε στη θέση μέχρι τον θάνατό του. Η εταιρεία και ο δήμος δημιούργησαν σχολεία, νοσοκομείο, κατοικίες, πολυκαταστήματα, ξενοδοχείο, κινηματογράφο, μέχρι και κινηματογραφικά στούντιο. Η πολεοδομία δεν αφέθηκε στην τύχη: σπουδαίοι Τσέχοι αρχιτέκτονες σχεδίασαν ένα λειτουργικό βιομηχανικό περιβάλλον που θα μπορούσε να φιλοξενήσει τους εργαζομένους και τις οικογένειές τους. Γι’ αυτό το Ζλιν παραμένει συνδεδεμένο με την εταιρεία των Μπάτα περισσότερο από όσο θα υπαγόρευε η σημερινή εταιρική δομή. Το 1938 η «Bata» απασχολούσε 65.064 ανθρώπους, από τους οποίους 41.814 στην Τσεχοσλοβακία και 23.250 στο εξωτερικό. Μόνο στο Ζλιν εργάζονταν πάνω από 32.000. Η πόλη δεν ήταν απλώς η έδρα της εταιρείας. Ήταν το μοντέλο πάνω στο οποίο δημιουργήθηκαν και άλλες «μικρές εκδοχές του Ζλιν» γύρω από εργοστάσια της εταιρείας σε διαφορετικές χώρες.
Ο Τόμας Μπάτα δεν πρόλαβε να δει την αυτοκρατορία του να φτάνει στην πλήρη ακμή της. Στις 12 Ιουλίου 1932, σε ηλικία 56 ετών, σκοτώθηκε όταν το αεροπλάνο του συνετρίβη λίγο μετά την απογείωση κοντά στο εργοστάσιο του Ότροκοβιτσε. Εκείνη τη χρονιά η εταιρεία δραστηριοποιούνταν σε 36 διαφορετικούς κλάδους, απασχολούσε περισσότερους από 31.000 εργαζομένους, παρήγαγε 36,3 εκατ. ζευγάρια παπούτσια και διέθετε περίπου 2.500 καταστήματα, ενώ οι εταιρείες της λειτουργούσαν σε 24 χώρες. Τον διαδέχθηκε ο ετεροθαλής αδελφός του Γιαν Άντονιν, και η διοίκηση πέρασε αρχικά σε τριμελή ομάδα συνεργατών. Η διεθνής επέκταση συνεχίστηκε, αλλά ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος άλλαξε τη γεωγραφία της εταιρείας. Το 1940, όταν ανέλαβε ο γιος του (που ονομαζόταν επίσης Τόμας), τμήμα της διοίκησης μεταφέρθηκε στον Καναδά, κοντά στο Τορόντο.
Μετά τον πόλεμο
Το 1945, τα εργοστάσια της Baťa στην Ανατολική Ευρώπη κρατικοποιήθηκαν. Η οικογένεια έχασε έτσι το μεγαλύτερο μέρος της παραγωγικής βάσης που είχε δημιουργήσει στην Ευρώπη και η δυτική δραστηριότητα οργανώθηκε από το εξωτερικό. Το 1962 η «Bata» είχε ήδη 66 εργοστάσια σε 66 χώρες, 65.000 εργαζομένους και παραγωγή άνω των 175 εκατ. ζευγαριών παπουτσιών. Την ίδια χρονιά η διοίκηση μεταφέρθηκε από το Λονδίνο στο Τορόντο. Το 1975 η εταιρεία είχε φτάσει τα 90.000 άτομα προσωπικό, 5.000 καταστήματα και παραγωγή 250 εκατ. ζευγαριών. Μετά την πτώση του κομμουνισμού η Bata επέστρεψε στο Ζλιν το 1991. Σήμερα, όμως, η παγκόσμια εταιρική δομή βρίσκεται αλλού: η Bata Brands έχει έδρα στη Λωζάνη της Ελβετίας, ενώ η εταιρεία λειτουργεί με αποκεντρωμένη παραγωγή και τοπικές επιχειρηματικές μονάδες.
Η Bata δηλώνει σήμερα παρουσία σε περισσότερες από 56 χώρες, περίπου 5.800 σημεία λιανικής και πάνω από ένα εκατομμύριο πελάτες την ημέρα. Οι διαφορετικές εταιρικές έδρες εξηγούν γιατί το όνομα της πόλης δεν ταυτίζεται πλέον με την παγκόσμια διοίκηση. Το Ζλιν, πάντως, θα μείνει για πάντα στην ιστορία ως «η πόλη του υποδηματοποιού».
Εισαγωγική φωτογραφία: Getty Images/Ideal Image