Το κάθισμα γέρνει, άρα ο μπροστινός έχει δικαίωμα. Ο χώρος όμως ανήκει και στον επιβάτη που κάθεται πίσω, που τον πλήρωσε κι αυτός. Δυο επιβάτες, λίγα εκατοστά, και μια εταιρεία που τα πούλησε δυο φορές. Το πιο κομψό πρόβλημα δικαιωμάτων ιδιοκτησίας το συναντάτε σε κάθε πτήση.
Τη σκηνή την ξέρετε. Δεύτερη ώρα πτήσης, ο μπροστινός επιβάτης βρίσκει το κουμπί και ρίχνει την πλάτη πίσω. Ο άνθρωπος του πίσω καθίσματος, βλέπει τον δίσκο να πλησιάζει, ο καφές γέρνει, τα γόνατα βρίσκουν πλαστικό. Ακολουθεί το βήξιμο. Μετά το ελαφρύ σπρώξιμο στην πλάτη του καθίσματος. Μετά το βλέμμα. Καμιά φορά ακολουθεί και καβγάς, κι έχουν τύχει πτήσεις να προσγειωθούν εκτάκτως γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο, που σημαίνει ότι κάποιο αεροπλάνο κατέβηκε από τον ουρανό για πέντε πόντους. Το ενδιαφέρον δεν είναι η αγένεια. Είναι ότι κανείς από τους δύο δεν έχει άδικο, και ξέρουμε ακριβώς γιατί.
Το θεώρημα που λέει ότι δεν έχει σημασία ποιος το έχει
Ο Ρόναλντ Κόουζ πήρε το Νόμπελ Οικονομικών το 1991, κυρίως για μια ιδέα που είχε διατυπώσει το 1960 στο δοκίμιό του για το κοινωνικό κόστος. Στην απλοποιημένη της μορφή λέει το εξής: όταν δυο πλευρές διεκδικούν τον ίδιο πόρο, δεν έχει και τόση σημασία σε ποιον θα δοθεί αρχικά το δικαίωμα. Αρκεί να είναι σαφώς ορισμένο και το κόστος της διαπραγμάτευσης χαμηλό. Τότε ο πόρος καταλήγει σε αυτόν που τον εκτιμά περισσότερο, γιατί ο ένας θα πληρώσει τον άλλον για να τον αποκτήσει. Το 2014 ο δημοσιογράφος Τζος Μπάρο το εφάρμοσε στο κάθισμα του αεροπλάνου, κι άνοιξε μια συζήτηση που δεν έχει κλείσει ακόμα. Το επιχείρημά του ήταν καθαρό: όταν αγοράζεις εισιτήριο, ένα από τα πράγματα που αγοράζεις είναι η λειτουργία ανάκλισης. Άρα το δικαίωμα ανήκει στον μπροστινό. Σε ενοχλεί; Πλήρωσέ τον για να μην το ασκήσει.
Η αντίδραση ήρθε σφοδρή, κι όχι μόνο από τους ευαίσθητους περί ευπρέπειας. Ο οικονομολόγος Ντέιβιντ Χέντερσον σημείωσε το προφανές που το είχαμε προσπεράσει όλοι: ο χώρος δεν ανήκει σε κανέναν από τους δύο επιβάτες. Ανήκει στην αεροπορική εταιρεία, που αποφασίζει πόσα εκατοστά θα υπάρχουν ανάμεσα στις σειρές κι αν το κάθισμα θα γέρνει καθόλου. Και υπάρχει βέβαια κι η ένσταση που θα σήκωνε ο ίδιος ο Κόουζ. Το θεώρημα δεν λέει ότι τα κόστη συναλλαγής δεν μετράνε. Λέει ακριβώς το αντίθετο. Ότι πρέπει πάντα να τα κοιτάς πρώτα, προτού αποφασίσεις σε ποιον αξίζει να δοθεί το δικαίωμα.
Γιατί η διαπραγμάτευση δεν γίνεται ποτέ
Σκεφτείτε τι σημαίνει να εφαρμόσετε τη λύση Κόουζ στην πράξη. Πρέπει να γυρίσετε στον άγνωστο μπροστά σας, να τον διακόψετε, να του εξηγήσετε ότι θέλετε ν’ αγοράσετε κάτι που το θεωρεί δεδομένο, και να ονομάσετε τιμή. Αν πείτε δέκα ευρώ, τον προσβάλλετε. Αν πείτε πενήντα, του δείχνετε πόσο το θέλετε και του χαρίζετε διαπραγματευτικό πλεονέκτημα. Και μετά έχετε να συνυπάρξετε μαζί του για τρεις ώρες, στα σαράντα εκατοστά. Αυτά δεν είναι λεπτομέρειες. Είναι το κόστος συναλλαγής, κι είναι απαγορευτικό. Γι’ αυτό ακριβώς η αγορά δεν γίνεται ποτέ. Ο Μπάρο μάλιστα υποστήριξε ότι, αφού ουδείς του πρόσφερε ποτέ χρήματα για να μη γείρει, το δικαίωμα βρίσκεται ήδη στα σωστά χέρια. Οι συμπεριφορικοί οικονομολόγοι απαντούν πως η σιωπή δεν είναι συναίνεση. Είναι κοινωνική αμηχανία, που στα μοντέλα μετριέται ως κόστος και στην πραγματικότητα μετριέται σε ιδρώτα. Το 2014 κάποιοι δοκίμασαν την τεχνολογική εκδοχή της αυτοδικίας, το λεγόμενο αμυντικό γόνατο, ένα μικρό εξάρτημα που μπλοκάρει τον μηχανισμό. Οι εταιρείες το απαγόρευσαν αμέσως, κι είχαν και δίκιο με τη στενή έννοια: το δικαίωμα δεν ήταν ποτέ των επιβατών ώστε να το αυτοπαραχωρήσουν.
Ο πραγματικός ιδιοκτήτης είναι η εταιρεία
Εδώ η ιστορία γίνεται λιγότερο θεωρητική. Η απόσταση ανάμεσα σε δυο σειρές, αυτό που στον κλάδο λέγεται βήμα καθίσματος, ήταν περίπου 35 ίντσες στη δεκαετία του 1970. Σήμερα κινείται γύρω στις 30 με 31, ενώ σε αρκετές εταιρείες χαμηλού κόστους πέφτει στις 28. Το πλάτος υποχώρησε από περίπου 18,5 ίντσες σε 17, με ορισμένα καθίσματα στις 16. Κι οι διαστάσεις αυτές σχεδιάστηκαν κάποτε με βάση έναν επιβάτη περίπου 1,78 και 82 κιλά, μέτρα που δεν αντιστοιχούν πια σε κανέναν από όσους στοιβάζονται στην οικονομική θέση. Δηλαδή, ο πόρος για τον οποίο μαλώνουν οι δυο επιβάτες συρρικνώνεται σταθερά επί πενήντα χρόνια, με απόφαση κάποιου τρίτου που δεν κάθεται στο αεροπλάνο. Η εταιρεία πούλησε στον έναν τη δυνατότητα να γείρει και στον άλλον τον χώρο για τα γόνατά του, χωρίς να διαθέτει αρκετά εκατοστά και για τα δύο. Ο καβγάς, με αυτή την έννοια, είναι μετακύλιση κόστους σε δυο πελάτες που πλήρωσαν κανονικά.
Στις ΗΠΑ το θέμα έφτασε και στη δικαιοσύνη και στο Κογκρέσο. Το 2023 ομοσπονδιακό εφετείο δεν διέταξε την Ομοσπονδιακή Υπηρεσία Πολιτικής Αεροπορίας να θεσπίσει ελάχιστο βήμα καθίσματος, κι έτσι το όριο των 28 ιντσών παρέμεινε νόμιμο. Το Κογκρέσο έχει ζητήσει επανειλημμένα από την υπηρεσία να εξετάσει τις διαστάσεις, μόνο που η εξέταση αφορά την ασφάλεια της εκκένωσης, όχι την άνεση. Μέχρι σήμερα δεν υπάρχει δεσμευτικό ελάχιστο για το πόσο χώρο δικαιούται ένας ενήλικας άνθρωπος. Την ίδια ώρα, αρκετές εταιρείες χαμηλού κόστους έλυσαν το πρόβλημα με τον πιο ριζικό τρόπο. Κατάργησαν το δικαίωμα. Τα καθίσματά τους έρχονται ελαφρώς γερμένα από το εργοστάσιο και δεν κουνιούνται. Καμία διαπραγμάτευση, κανένα κόστος συναλλαγής, καμία ένταση.
Και μη νομίζετε ότι είναι αεροπορικό το φαινόμενο, γιατί στην Ελλάδα το ξέρουμε πολύ καλά από άλλη πόρτα. Το δίκαιο της οριζόντιας ιδιοκτησίας, με βάση νομοθεσία του 1929 που ισχύει στις βασικές της γραμμές μέχρι σήμερα, γεννά ακριβώς τα ίδια. Ποιος δικαιούται τη θέα, ποιος τον ακάλυπτο, ποιος βάζει το κλιματιστικό στον φωταγωγό. Τα ελληνικά δικαστήρια γεμίζουν κάθε χρόνο με διαφορές που στο βάθος τους είναι το ίδιο ερώτημα με τα πέντε εκατοστά. Κάποιος πούλησε τον ίδιο χώρο δυο φορές, και το εκκρεμές το κρατάνε οι ένοικοι. Η ουσία λοιπόν δεν είναι ποιος έχει δίκιο στο αεροπλάνο. Είναι ότι όταν ένα δικαίωμα δεν κοστολογείται ρητά, δεν εξαφανίζεται. Μεταφέρεται στην πιο αδέξια μορφή συναλλαγής που διαθέτουμε, δηλαδή στη σιωπηρή ένταση ανάμεσα σε δυο ανθρώπους που δεν διάλεξαν ο ένας τον άλλον. Την επόμενη φορά που θα νιώσετε το κάθισμα να έρχεται καταπάνω σας, μη ρωτήσετε αν ο μπροστινός είναι αγενής. Ρωτήστε πόσο κόστισε στην εταιρεία να μη λύσει το πρόβλημα.
Eισαγωγική φωτογραφία: Getty Images/Ideal Image