Είναι πράγματι ακίνδυνο το περιστασιακό κάπνισμα ή απλώς μια συνήθεια που υποτιμούμε συστηματικά;
Η δημόσια συζήτηση γύρω από το κάπνισμα έχει αλλάξει δραστικά τις τελευταίες δεκαετίες. Από κοινωνικά αποδεκτή και σχεδόν κομψή συνήθεια, το τσιγάρο έχει μετατραπεί σε σύμβολο κινδύνου, εξάρτησης και ασθένειας. Παρ’ όλα αυτά, η ιδέα ότι «ένα δεν βλάπτει» παραμένει βαθιά ριζωμένη. Και ίσως γι’ αυτό αξίζει να την εξετάσουμε πιο προσεκτικά. Για πολλούς ανθρώπους λοιπόν, το τσιγάρο δεν αποτελεί πια μια καθημερινή συνήθεια αλλά μια «εξαίρεση». Ένα τσιγάρο σε μια έξοδο, ένα ακόμη σε μια περίοδο έντονου στρες, ένα σε διακοπές ή σε κοινωνικές περιστάσεις. Δεν πρόκειται για βαρείς καπνιστές, ούτε για ανθρώπους που αγοράζουν πακέτο κάθε μέρα. Αντίθετα, οι ίδιοι συχνά αυτοπροσδιορίζονται ως «μη καπνιστές που καπνίζουν πού και πού». Το ερώτημα, όμως, παραμένει: είναι πραγματικά τόσο αθώο ένα περιστασιακό τσιγάρο ή απλώς μας βοηθά να νιώθουμε λιγότερες ενοχές;
Τι σημαίνει «περιστασιακό κάπνισμα»;
Για κάποιους σημαίνει ένα τσιγάρο την εβδομάδα, για άλλους ένα τον μήνα ή μόνο σε κοινωνικές εξόδους με αλκοόλ. Υπάρχουν βέβαια και εκείνοι που δεν καπνίζουν για εβδομάδες και ξαφνικά καπνίζουν τρία ή τέσσερα σε ένα βράδυ. Σε αντίθεση με τον καθημερινό καπνιστή, δεν υπάρχει σταθερό μοτίβο, ούτε έντονη σωματική εξάρτηση -τουλάχιστον όχι εμφανώς. Αυτή ακριβώς η «ασάφεια» κάνει πολλούς να πιστεύουν ότι οι κίνδυνοι είναι αμελητέοι. Άλλωστε, οι περισσότερες αντικαπνιστικές καμπάνιες επικεντρώνονται σε βαριά κατανάλωση: πακέτα την ημέρα, χρόνια καπνίσματος, στατιστικές δηλαδή που μοιάζουν να μην αφορούν κάποιον που καπνίζει «σπάνια».
Στην χώρα μας πιο συγκεκριμένα, τα πιο πρόσφατα στοιχεία δείχνουν ότι το 36% των Ελλήνων ηλικίας 15 ετών και άνω καπνίζει, ποσοστό που κατατάσσει τη χώρα δεύτερη στην Ευρωπαϊκή Ένωση, σύμφωνα με έκθεση του Eurobarometer και European Health Interview Survey για το 2025. Πέρα από αυτό το ποσοστό και σύμφωνα με έρευνα που διεξήχθη για τρίτη συνεχή χρονιά από την εταιρεία Marc το 2023 για λογαριασμό της Papastratos, στην Ελλάδα το 5,6% είναι περιστασιακοί καπνιστές. Ποσοστό που φαίνεται μικρό, αλλά που και πάλι εγκυμονεί μεγάλους κινδύνους για την δημόσια υγεία.
Υπάρχει ασφαλές όριο στο κάπνισμα;
Η σύντομη απάντηση της επιστήμης είναι: όχι. Δεν υπάρχει δηλαδή επίπεδο καπνίσματος που να θεωρείται απολύτως ασφαλές, καθώς ακόμη και μικρές ποσότητες καπνού εισάγουν στον οργανισμό χιλιάδες χημικές ουσίες, πολλές από τις οποίες είναι τοξικές και καρκινογόνες. Η νικοτίνη, για παράδειγμα, αν και δεν είναι η βασική αιτία καρκίνου, είναι εξαιρετικά εθιστική και επηρεάζει άμεσα το καρδιαγγειακό σύστημα. Έρευνες έχουν δείξει επίσης, ότι ακόμη και λίγα τσιγάρα την εβδομάδα αυξάνουν τον κίνδυνο για καρδιαγγειακά νοσήματα. Μάλιστα, σε ορισμένες περιπτώσεις, ο κίνδυνος δεν αυξάνεται γραμμικά. Δηλαδή, το πρώτο τσιγάρο έχει δυσανάλογα μεγάλο αρνητικό αντίκτυπο σε σχέση με τα επόμενα.
Το «κοινωνικό τσιγάρο» και ο ρόλος του αλκοόλ
Ένα από τα πιο συνηθισμένα σενάρια περιστασιακού καπνίσματος είναι η έξοδος με φίλους. Το αλκοόλ μειώνει τις αναστολές και αυξάνει την πιθανότητα να ανάψει κανείς τσιγάρο, ακόμη κι αν δεν το συνηθίζει. Σε αυτές τις περιπτώσεις, το τσιγάρο συνδέεται με χαλάρωση, διασκέδαση και κοινωνικότητα, δημιουργώντας έναν ισχυρό ψυχολογικό δεσμό. Το πρόβλημα είναι ότι αυτός ο συνδυασμός μπορεί να λειτουργήσει ως «πύλη». Πολλοί πρώην καπνιστές αναφέρουν ότι η υποτροπή τους ξεκίνησε από ένα «αθώο» κοινωνικό τσιγάρο. Δεν σημαίνει ότι αυτό θα συμβεί σε όλους, αλλά η πιθανότητα είναι υπαρκτή.
Ένας ακόμη παράγοντας που συχνά αγνοούμε είναι ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον κίνδυνο. Ο ανθρώπινος εγκέφαλος τείνει να υποτιμά τους μακροπρόθεσμους κινδύνους και να υπερεκτιμά την ικανότητά του να ελέγχει μια συμπεριφορά. «Ξέρω πότε να σταματήσω», «δεν θα εθιστώ», «δεν είμαι σαν τους άλλους» είναι φράσεις που ακούμε συχνά. Αυτή η αίσθηση ελέγχου, όμως, δεν βασίζεται πάντα στην πραγματικότητα. Η νικοτίνη δρα γρήγορα στον εγκέφαλο και μπορεί να δημιουργήσει επιθυμία ακόμη κι αν η χρήση είναι αραιή.
Υπάρχουν οφέλη από το να κόψει κανείς και το περιστασιακό τσιγάρο;
Η απάντηση είναι ξεκάθαρα ναι. Ακόμη και η πλήρης αποχή από το περιστασιακό κάπνισμα έχει μετρήσιμα οφέλη. Η αρτηριακή πίεση και οι παλμοί επανέρχονται πιο εύκολα σε φυσιολογικά επίπεδα, η λειτουργία των πνευμόνων δεν επιβαρύνεται και μειώνεται ο συνολικός φλεγμονώδης φόρτος στον οργανισμό. Επιπλέον, υπάρχει και το ψυχολογικό όφελος, καθώς η απελευθέρωση από το «πρέπει να προσέχω πότε και πόσο θα καπνίσω» δημιουργεί αίσθηση συνέπειας και αυτοφροντίδας. Πολλοί άνθρωποι που σταματούν εντελώς αναφέρουν ότι νιώθουν λιγότερο άγχος γύρω από την υγεία τους.
Άρα, είναι «τόσο κακό»;
Το περιστασιακό τσιγάρο δεν έχει τις ίδιες επιπτώσεις με το χρόνιο, βαρύ κάπνισμα. Αυτό είναι γεγονός. Ωστόσο, δεν είναι ακίνδυνο. Η διαφορά ουσιαστικά δεν είναι ανάμεσα στο «επικίνδυνο» και το «ασφαλές», αλλά ανάμεσα στο «λιγότερο επιβλαβές» και το «καθόλου επιβλαβές». Η ερώτηση, λοιπόν, ίσως δεν είναι αν ένα περιστασιακό τσιγάρο είναι «τόσο κακό», αλλά αν αξίζει. Αξίζει τον μικρό αλλά υπαρκτό κίνδυνο; Αξίζει την πιθανότητα να γίνει συνήθεια; Αξίζει την επιβάρυνση του σώματος για λίγα λεπτά ανακούφισης ή κοινωνικής ένταξης;
Για κάποιους, η απάντηση μπορεί να είναι ναι. Για άλλους, όχι. Το σημαντικό είναι η απόφαση να βασίζεται σε γνώση και όχι σε μύθους. Γιατί, τελικά, το «μόνο ένα» δεν είναι ποτέ εντελώς μόνο ένα, αλλά μια επιλογή, με τις δικές της συνέπειες.
Φωτογραφίες: Getty Images / Ideal Image