Η αρχαία εφεύρεση που άλλαξε για πάντα την αρχιτεκτονική και τον τρόπο ζωής στις μεγαλουπόλεις.
Αν κάποιος έπρεπε να διαλέξει μία μόνο εφεύρεση που άλλαξε τη μορφή των σύγχρονων πόλεων, ποια θα ήταν η πιο πιθανή; Το τσιμέντο, το ατσάλι ή το αυτοκίνητο; Αυτά είναι τα πιο πιθανά, ωστόσο υπάρχει ένας κρυφός, αλλά και καθοριστικός πρωταγωνιστής της αστικής ιστορίας: το ασανσέρ. Συνειδητοποιούμε ότι χωρίς τους ανελκυστήρες δεν θα υπήρχαν ουρανοξύστες; Ή, τέλος πάντων, πολυκατοικίες με περισσότερους από τέσσερις-πέντε ορόφους, στην καλύτερη περίπτωση; Τα σύμβολα των μεγάλων μητροπόλεων απλά δεν θα υπήρχαν και οι πόλεις θα συνέχιζαν, πιθανότατα, να εξαπλώνονται οριζόντια αντί να αναπτύσσονται προς τα πάνω.
Η σχέση είναι απλή. Όσο ψηλότερο είναι ένα κτίριο, τόσο πιο δύσκολη γίνεται η καθημερινή μετακίνηση των ανθρώπων μέσα σε αυτό. Ένα κτίριο 20 ή 30 ορόφων μπορεί να κατασκευαστεί με χάλυβα και μπετόν, αλλά χωρίς έναν ασφαλή και αξιόπιστο τρόπο ανόδου, η χρήση του θα ήταν πρακτικά αδύνατη. Το ασανσέρ δεν έκανε απλώς πιο εύκολη τη ζωή των ενοίκων. Μετέτρεψε τον ουρανό σε διαθέσιμο οικοδομικό χώρο και άλλαξε την οικονομική αξία κάθε τετραγωνικού μέτρου γης στα κέντρα των πόλεων.
Η ζωή πριν από τον ανελκυστήρα
Πριν από την εμφάνιση των ανελκυστήρων, οι περισσότεροι άνθρωποι απέφευγαν τους ψηλούς ορόφους. Στις ευρωπαϊκές πόλεις του 18ου και του πρώιμου 19ου αιώνα, τα πιο ακριβά διαμερίσματα βρίσκονταν συνήθως στους χαμηλούς ορόφους. Όσο ανέβαινε κανείς, τόσο μειωνόταν η αξία του ακινήτου, καθώς η πρόσβαση γινόταν πιο κουραστική. Το ασανσέρ ανέτρεψε αυτή τη λογική. Οι ψηλοί όροφοι έγιναν προνομιακοί, προσφέροντας περισσότερο φως, καλύτερη θέα και λιγότερο θόρυβο.
Η ιδέα της ανύψωσης ανθρώπων και φορτίων, βέβαια, δεν είναι νέα. Ήδη από την αρχαιότητα υπάρχουν αναφορές σε πρωτόγονους ανελκυστήρες. Ο Αρχιμήδης θεωρείται ότι είχε περιγράψει μηχανισμούς ανύψωσης ήδη τον 3ο αιώνα π.Χ., ενώ στη ρωμαϊκή εποχή χρησιμοποιούνταν συστήματα με σχοινιά, τροχαλίες και ανθρώπινη ή ζωική δύναμη για τη μεταφορά υλικών. Στο Κολοσσαίο της Ρώμης λειτουργούσαν μάλιστα σύνθετοι μηχανισμοί που ανέβαζαν ζώα και σκηνικά από υπόγειους χώρους προς την αρένα. Για αιώνες, όμως, οι ανελκυστήρες παρέμεναν αργοί, επικίνδυνοι και περιορισμένοι κυρίως σε βιομηχανικές ή στρατιωτικές χρήσεις. Το μεγάλο πρόβλημα ήταν η ασφάλεια. Αν έσπαγε το σχοινί που συγκρατούσε την πλατφόρμα, η πτώση ήταν σχεδόν βέβαιη και συνήθως θανατηφόρα.
Η επανάσταση ήρθε στα μέσα του 19ου αιώνα από έναν Αμερικανό μηχανικό, τον Ελίσα Γκρέιβς Ότις. Το 1853, σε μια βιομηχανική έκθεση στη Νέα Υόρκη, παρουσίασε ένα σύστημα ασφαλείας, το οποίο μοιάζει στη φιλοσοφία του με τα ασανσέρ που χρησιμοποιούμε σήμερα και έμελλε να αλλάξει τον κόσμο. Ο Ότις κέρδισε εκείνη την πρώτη ημέρα το στοίχημα της ασφάλειας: Ανέβηκε ο ίδιος πάνω σε μια πλατφόρμα αρκετά μέτρα πάνω από το έδαφος και ζήτησε να κοπεί το σχοινί που τη συγκρατούσε. Μπροστά στα έκπληκτα μάτια του κοινού, η πλατφόρμα δεν έπεσε. Ένας μηχανισμός ασφαλείας ενεργοποιήθηκε αυτόματα και μπλόκαρε την πτώση. Η επίδειξη θεωρείται μία από τις πιο επιτυχημένες παρουσιάσεις τεχνολογικής καινοτομίας στην ιστορία.
Λίγα χρόνια αργότερα, το 1857, εγκαταστάθηκε στη Νέα Υόρκη ο πρώτος εμπορικός επιβατικός ανελκυστήρας. Η ταχύτητά του ήταν μόλις περίπου 12 μέτρα το λεπτό, ρυθμός που σήμερα θα φαινόταν βασανιστικά αργός. Ωστόσο, ήταν αρκετός για να αποδείξει ότι η τεχνολογία μπορούσε να λειτουργήσει αξιόπιστα στην καθημερινότητα. Η συγκυρία αποδείχθηκε ιδανική. Την ίδια περίοδο εξελίσσονταν ραγδαία οι τεχνολογίες του χάλυβα και των μεταλλικών σκελετών. Οι αρχιτέκτονες μπορούσαν πλέον να σχεδιάζουν πολύ ψηλότερα κτίρια χωρίς να χρειάζονται υπερβολικά χοντροί τοίχοι. Αυτό που έλειπε ήταν ένας τρόπος να μετακινούνται γρήγορα οι άνθρωποι μεταξύ των ορόφων. Το ασανσέρ κάλυψε ακριβώς αυτό το κενό.
Όταν το 1885 ολοκληρώθηκε στο Σικάγο το Home Insurance Building, το οποίο συχνά χαρακτηρίζεται ως ο πρώτος ουρανοξύστης του κόσμου, η παρουσία ανελκυστήρων δεν ήταν απλώς ένα πρόσθετο χαρακτηριστικό, αλλά προϋπόθεση για τη λειτουργία του κτιρίου. Από εκείνη τη στιγμή ξεκίνησε ένας αγώνας ύψους που διαμόρφωσε τις εικόνες του Σικάγο, της Νέας Υόρκης και αργότερα δεκάδων άλλων πόλεων.
H εξέλιξη των ασανσέρ
Οι ατμοκίνητοι μηχανισμοί έδωσαν τη θέση τους στους ηλεκτρικούς. Οι κινητήρες έγιναν ισχυρότεροι, οι ταχύτητες αυξήθηκαν και τα συστήματα ελέγχου βελτιώθηκαν. Η εμφάνιση των αυτόματων θυρών κατάργησε την ανάγκη χειριστών, ενώ οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές επέτρεψαν την καλύτερη διαχείριση πολλών ανελκυστήρων μέσα στο ίδιο κτίριο. Στα μέσα του 20ού αιώνα, οι ουρανοξύστες δεν ήταν πλέον αμερικανικό προνόμιο. Από το Τόκιο μέχρι το Χονγκ Κονγκ και από τη Φρανκφούρτη μέχρι το Ντουμπάι, η ανάπτυξη των πόλεων εξαρτιόταν όλο και περισσότερο από την κατακόρυφη μετακίνηση. Κάθε νέο ρεκόρ ύψους απαιτούσε και νέα τεχνολογικά άλματα στους ανελκυστήρες.
Σήμερα, οι ταχύτεροι ανελκυστήρες του κόσμου ξεπερνούν τα 20 μέτρα ανά δευτερόλεπτο. Σε ορισμένους ουρανοξύστες της Ασίας, οι επιβάτες μπορούν να ανέβουν δεκάδες ορόφους μέσα σε λιγότερο από ένα λεπτό. Παράλληλα, αναπτύσσονται συστήματα χωρίς παραδοσιακά συρματόσχοινα, με μαγνητική τεχνολογία παρόμοια με εκείνη των τρένων υψηλής ταχύτητας, τα οποία επιτρέπουν ακόμη μεγαλύτερη ευελιξία στον σχεδιασμό των κτιρίων του μέλλοντος. Η σημασία των ανελκυστήρων αποτυπώνεται και στους αριθμούς. Υπολογίζεται ότι λειτουργούν περισσότερα από 40 εκατομμύρια ασανσέρ παγκοσμίως, πραγματοποιώντας δισεκατομμύρια διαδρομές κάθε ημέρα. Μόνο στην Κίνα εγκαθίστανται κάθε χρόνο εκατοντάδες χιλιάδες νέοι ανελκυστήρες, καθώς η αστικοποίηση συνεχίζεται με ταχύτατους ρυθμούς. Σε πολλές μεγαλουπόλεις, οι άνθρωποι διανύουν πλέον μεγαλύτερες αποστάσεις κατακόρυφα μέσα σε κτίρια παρά οριζόντια στους δρόμους.
Ίσως αυτό να είναι και το πιο εντυπωσιακό στοιχείο της ιστορίας τους. Το ασανσέρ δεν θεωρείται συνήθως μία από τις μεγάλες εφευρέσεις της ανθρωπότητας. Δεν έχει τη λάμψη του αεροπλάνου, του αυτοκινήτου ή του διαδικτύου. Κι όμως, λίγες τεχνολογίες επηρέασαν τόσο βαθιά την καθημερινή ζωή και την εικόνα του σύγχρονου κόσμου.
Eισαγωγική φωτογραφία: Getty Images/Ideal Image