Τα ανδρείκελα των δοκιμών πρόσκρουσης, ο εξοπλισμός στα εργοτάξια, τα αθλητικά παπούτσια, η θερμοκρασία στα γραφεία. Ενας κόσμος φτιαγμένος πάνω σε ένα σώμα που δεν υπάρχει.
Το 1942 μια σχεδιάστρια ονόματι Helene Rother έγινε η πρώτη γυναίκα που σχεδίασε εσωτερικά αυτοκινήτων για την General Motors. Η δουλειά της παρουσιάστηκε δημόσια. Το όνομα που εμφανίστηκε δίπλα της ήταν του προϊσταμένου της. Η ιστορία ανοίγει ένα από τα κεφάλαια του «Man-Made», του βιβλίου που κυκλοφόρησε φέτος από τις εκδόσεις Harper Collins και υπογράφει η Karen Korellis Reuther. Ο υπότιτλος λέει καθαρά περί τίνος πρόκειται: πώς σχεδιάσαμε έναν κόσμο που αφήνει τις γυναίκες απ’ έξω και πώς μπορούμε να το διορθώσουμε.
Η συγγραφέας δεν είναι ακαδημαϊκός που παρατηρεί τον κλάδο από απόσταση. Πέρασε πάνω από σαράντα χρόνια μέσα του, ως αντιπρόεδρος δημιουργικής διεύθυνσης και καινοτομίας στη Reebok και για δώδεκα χρόνια ως παγκόσμια διευθύντρια δημιουργικού στη Nike. Σήμερα διδάσκει στη Σχολή Σχεδιασμού του Χάρβαρντ. Το ερέθισμα, όπως το περιγράφει η ίδια, ήταν τρία νούμερα. Μόλις το 18% των εν ενεργεία βιομηχανικών σχεδιαστών στις ΗΠΑ είναι γυναίκες, το 25% των αδειούχων αρχιτεκτόνων και λιγότερο από το 13% των μηχανολόγων μηχανικών. Πρόκειται για τα επαγγέλματα που παράγουν τα προϊόντα που χρησιμοποιούμε, τα ρούχα που φοράμε και τα κτίρια στα οποία ζούμε.
Το ανδρείκελο που ζυγίζει εβδομήντα οκτώ κιλά
Το πιο μετρήσιμο κομμάτι του επιχειρήματος βρίσκεται στα αυτοκίνητα. Το πρότυπο ανδρείκελο των αμερικανικών δοκιμών πρόσκρουσης, το Hybrid III, αναπτύχθηκε στα τέλη της δεκαετίας του 1970 και μοντελοποιήθηκε πάνω σε έναν άνδρα ύψους 1,75 μέτρου και βάρους 78 κιλών. Το «γυναικείο» ανδρείκελο που χρησιμοποιήθηκε παράλληλα δεν σχεδιάστηκε ποτέ από γυναικεία ανατομικά δεδομένα. Είναι σμικρυμένη εκδοχή του ανδρικού, με μερικές τροποποιήσεις, τόσο μικρή που μπορεί να αντιπροσωπεύσει και παιδί δώδεκα ετών. Και τοποθετείται συνήθως στη θέση του συνοδηγού ή στο πίσω κάθισμα, σπανίως στη θέση του οδηγού, παρότι οι γυναίκες αποτελούν την πλειονότητα των κατόχων άδειας οδήγησης. Μελέτη του πανεπιστημίου της Βιρτζίνια το 2019 έδειξε ότι οι γυναίκες που φορούσαν ζώνη είχαν 73% μεγαλύτερες πιθανότητες να υποστούν σοβαρό τραυματισμό σε μετωπική σύγκρουση σε σύγκριση με τους άνδρες, ακόμη και όταν οι ερευνητές συνυπολόγισαν παράγοντες όπως η σφοδρότητα της σύγκρουσης, η ηλικία, το ύψος, ο δείκτης μάζας σώματος και το έτος κατασκευής του οχήματος.
Τα στοιχεία της αμερικανικής υπηρεσίας οδικής ασφάλειας δείχνουν επίσης περίπου 17% υψηλότερη πιθανότητα θανάτου και περίπου 80% περισσότερους τραυματισμούς σε αυχένα, θώρακα και λεκάνη. Οι διαφορές στο σχήμα του αυχένα, της κλείδας, της λεκάνης και των ποδιών εξηγούν το μεγαλύτερο μέρος του χάσματος.
Ένα νέο ανδρείκελο υπάρχει
Ονομάζεται THOR-05F, φέρει πάνω από εκατόν πενήντα αισθητήρες και στηρίζεται σε πραγματική γυναικεία ανατομία αντί για κλιμάκωση της ανδρικής. Το αμερικανικό υπουργείο μεταφορών παρουσίασε τον οριστικοποιημένο σχεδιασμό τον Νοέμβριο του 2025 και δήλωσε ότι θα εξετάσει τη χρήση του στις δοκιμές πέντε αστέρων μόλις οριστικοποιηθεί ο σχετικός κανονισμός. Υποχρεωτικό δεν είναι ακόμη. Μέρος της αυτοκινητοβιομηχανίας έχει εκφράσει επιφυλάξεις, υποστηρίζοντας ότι το νέο μοντέλο ενδέχεται να υπερεκτιμά τους κινδύνους και να υποβαθμίζει την αξία συστημάτων όπως οι ζώνες κι οι αερόσακοι. Στη Γερουσία, μια διακομματική ομάδα γερουσιαστριών με επικεφαλής την Deb Fischer και την Tammy Duckworth πιέζει με νομοσχέδιο εδώ και δύο θητείες.
Το αυτοκίνητο είναι απλώς η περίπτωση όπου το κόστος μετριέται εύκολα. Στο βιβλίο της, η Reuther καταγράφει κι άλλες. Στις κατασκευές, εννέα στις δέκα γυναίκες δεν βρίσκουν εξοπλισμό ατομικής προστασίας που να τους ταιριάζει σωστά. Ο εξοπλισμός πυρόσβεσης σχεδιάστηκε πάνω στην ίδια λογική. Στα αθλητικά παπούτσια ίσχυσε επί δεκαετίες η στρατηγική που η ίδια ονομάζει «σμίκρυνέ το και βάψ’ το ροζ», δηλαδή μικρότερα καλούπια ανδρικού πέλματος σε θηλυκά χρώματα, τη στιγμή που το γυναικείο πόδι έχει άλλη γεωμετρία κι άλλη κατανομή φορτίων. Και σε άρθρο της στο Time, νωρίτερα φέτος, επέμεινε σε κάτι πιο πεζό, τη θερμοκρασία των κλιματιστικών στα γραφεία, που υπολογίζεται με βάση τον μεταβολισμό ενός μεσήλικα άνδρα με κοστούμι.
Η ελληνική εικόνα: πολλές μηχανικοί, λίγες αποφάσεις
Τα ευρωπαϊκά δεδομένα δείχνουν πόσο αργά μεταβάλλεται η εικόνα. Σύμφωνα με τη Eurostat, οι γυναίκες αποτελούσαν το 2025 το 40,8% των επιστημόνων και μηχανικών στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ποσοστό αυξημένο κατά μόλις μισή ποσοστιαία μονάδα μέσα σε μία δεκαετία. Σε απόλυτους αριθμούς, ωστόσο, η παρουσία τους αυξήθηκε αισθητά: από 5,3 εκατομμύρια το 2015 σε 8,2 εκατομμύρια το 2025. Η Ελλάδα εμφανίζεται πάνω από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο στη γενικότερη απασχόληση των γυναικών στην επιστήμη και την τεχνολογία. Σύμφωνα με τη Eurostat, το 2025 οι γυναίκες αποτελούσαν το 55,7% των εργαζομένων του συγκεκριμένου πεδίου στην Κεντρική Ελλάδα, έναντι 52,5% στην Ευρωπαϊκή Ένωση συνολικά.
Το χάσμα εμφανίζεται όταν κοιτάξει κανείς πιο συγκεκριμένα. Στα δεδομένα του Εθνικού Κέντρου Τεκμηρίωσης, η συμμετοχή των γυναικών στο ερευνητικό προσωπικό της χώρας φτάνει το 40,1%, αλλά στις Επιστήμες Μηχανικού και Τεχνολογίας πέφτει στο 34,3%, το χαμηλότερο ανάμεσα σε όλα τα επιστημονικά πεδία. Κι η εκπροσώπηση σε θέσεις ευθύνης παραμένει σαφώς μικρότερη από τη συνολική παρουσία. Η εικόνα, επομένως, αλλάζει αισθητά όσο στενεύει το πεδίο. Η υψηλή παρουσία των γυναικών στην ευρύτερη κατηγορία της επιστήμης και της τεχνολογίας δεν μεταφέρεται αυτομάτως στις ειδικότητες της μηχανικής ούτε, ακόμη περισσότερο, στις ανώτερες βαθμίδες της επαγγελματικής και ακαδημαϊκής ιεραρχίας.
Υπάρχει και το κανονιστικό σκέλος. Ο ευρωπαϊκός κανονισμός 2016/425 για τα μέσα ατομικής προστασίας και το ελληνικό προεδρικό διάταγμα 396/1994 απαιτούν εξοπλισμό «κατάλληλο» για τον εργαζόμενο. Καμία διάταξη δεν ορίζει ρητά ότι η καταλληλότητα περιλαμβάνει και το φύλο του σώματος που τον φοράει. Στην πράξη, η προμήθεια γίνεται σε ανδρικά μεγέθη, κι όποια δεν χωράει προσαρμόζεται μόνη της. Το ίδιο ισχύει για τα εργαλεία χειρός, που σχεδιάζονται με βάση ένα εύρος λαβής και δύναμης πρόσφυσης το οποίο αποκλείει σημαντικό μέρος του πληθυσμού, ανδρικού και γυναικείου.
Κι εδώ βρίσκεται το πιο χρήσιμο σημείο του βιβλίου, που δεν είναι καταγγελία. Η Reuther υποστηρίζει ότι ο συμπεριληπτικός σχεδιασμός δεν είναι εξειδικευμένη αγορά αλλά καλύτερος σχεδιασμός. Ένα ανδρείκελο με εκατόν πενήντα αισθητήρες δίνει περισσότερα δεδομένα σε όλους. Ένα κράνος που ρυθμίζεται σε ευρύτερο φάσμα κεφαλιών προστατεύει και τον κοντό άνδρα. Ένα κτίριο που δεν υποθέτει έναν μόνο μεταβολισμό ζεσταίνει σωστά περισσότερους ανθρώπους. Το ζήτημα είναι ότι κάποιος σχεδίασε για έναν μέσο όρο, τον οποίο μέτρησε σε μια δεκαετία που δεν υπάρχει πια και μετά τον κληροδότησε ως προεπιλογή. Οι προεπιλογές έχουν την ιδιότητα να γίνονται αόρατες. Και το τι μετράει κανείς καθορίζει τι μπορεί μετά να διορθώσει.
Εξωτερική φωτογραφία: @ David Underland / Unsplash