Μελέτη αναφέρει ότι ακόμη κι όταν γνωρίζουμε πως κάποιος συχνά παραποιεί την αλήθεια, επηρεαζόμαστε από όσα λέει.
Όλοι στο περιβάλλον μας έχουμε έναν άνθρωπο που αφηγείται περιστατικά με τρόπο, τουλάχιστον, πληθωρικό. Με στόμφο, μεταφέρει ό,τι του συνέβη προσθέτοντας λεπτομέρειες με αρκετές πινελιές υπερβολής. Γνωρίζει, άλλωστε, ότι έτσι θα τραβήξει την προσοχή του κοινού του. Παρότι επιβεβαιώνουμε ότι αρκετά από όσα μεταφέρει είναι ανακριβή, την επόμενη φορά που θα τον ακούσουμε, είναι πολύ πιθανό να σταθούμε στα λεγόμενά του και να επηρεαστούμε από αυτά. Τι και αν έχει αποδειχθεί ότι είναι αναξιόπιστος, εμείς χωρίς να το καταλάβουμε εξακολουθούμε να τον ακούμε.
Γιατί εξακολουθούμε να δίνουμε σημασία σε αυτούς που δεν πρέπει
Γιατί συμβαίνει αυτό; Γιατί ο ανθρώπινος εγκέφαλος δυσκολεύεται τόσο πολύ να αγνοήσει μια πληροφορία, ακόμη κι όταν γνωρίζει ότι προέρχεται από μια αναξιόπιστη πηγή; Από μελέτη που δημοσιεύθηκε στο PLOS Computational Biology, προκύπτει ότι ακόμα και αν γνωρίζουμε ότι μια πηγή δεν είναι αξιόπιστη, αυτό δεν είναι αρκετό για να σταματήσουμε να επηρεαζόμαστε από αυτήν. Επιστήμονες από τη Βρετανία, την Ιαπωνία, τη Γερμανία και τη Γαλλία διεξήγαγαν πέντε έρευνες με 158 συμμετέχοντες από το Ηνωμένο Βασίλειο, οι οποίοι κλήθηκαν να παρατηρήσουν έξι χρωματιστά τετράγωνα, κόκκινα ή μπλε, καθένα από τα οποία λειτουργούσε ως μια διαφορετική πηγή πληροφορίας. Ένα ποσοστό πάνω από κάθε τετράγωνο έδειχνε πόσο συχνά η πηγή έλεγε την αλήθεια. Ορισμένες έδιναν σωστές πληροφορίες συχνότερα από λανθασμένες, άλλες ήταν σωστές μόνο τις μισές φορές, ενώ κάποιες έκαναν λάθος συστηματικά. Οι πηγές με ποσοστό πάνω από 50% ήταν περισσότερο αξιόπιστες. Εκείνες με 50% ακριβώς ήταν αναξιόπιστες, ενώ όσες είχαν κάτω από 50% συνήθως έδιναν λάθος πληροφορίες, οπότε η εξυπνότερη απόφαση θα ήταν να μην την επιλέξει κάποιος.
Ωστόσο, οι συμμετέχοντες δεν συμπεριφέρθηκαν πάντα με αυτόν τον -λογικό- τρόπο. Ακόμη και οι πηγές που είχαν χαρακτηριστεί εντελώς αναξιόπιστες εξακολουθούσαν να επηρεάζουν τις αποφάσεις τους. Σύμφωνα με το υπολογιστικό μοντέλο που ανέπτυξαν οι ερευνητές, οι συμμετέχοντες (κατά 54-62%) αντιμετώπιζαν σαν να ήταν ακριβείς όσες συγκέντρωναν ποσοστό 50%. Με λίγα λόγια, ακόμη και μια πληροφορία που δεν είχε καμία πραγματική αξία κατάφερνε να αποκτήσει βαρύτητα.
Ο μηχανισμός του εγκεφάλου
Ενδιαφέρον παρουσιάζει ένα ακόμα εύρημα. Οι συμμετέχοντες επηρεάζονταν από τις πηγές ακόμα και όταν γνώριζαν εκ των προτέρων πόσο συχνά ήταν λάθος. Οι ερευνητές εκτιμούν ότι ένας πιθανός λόγος είναι πως η επαναλαμβανόμενη έκθεση σε μια πληροφορία μπορεί να την κάνει να ξεχωρίζει. Ακόμη κι όταν ξέρουμε με βεβαιότητα ότι δεν πρέπει να της δώσουμε σημασία, η συνεχής παρουσία της μπορεί να παίξει σημαντικό ρόλο για την τελική μας απόφαση και κρίση. Τρανταχτό παράδειγμα, κάποιες πληροφορίες που εμφανίζονται στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης: μπορεί να αμφισβητείται η γνησιότητά τους, μπορεί να υπάρχουν διαψεύσεις ή επισημάνσεις για την αξιοπιστία τους, αλλά παρ’όλα αυτά φτάνουν στον αναγνώστη και καταλαμβάνουν χώρο στη σκέψη του.
Επιπλέον, παρατηρήθηκε ότι η χρονική σειρά των πληροφοριών είχε σημασία, αφού οι πιο πρόσφατες επηρέαζαν περισσότερες τις αποφάσεις σε σχέση με τις παλαιότερες. Βέβαια, αυτό δεν αποδεικνύει πως οι άνθρωποι πιστεύουν τις ψευδείς ειδήσεις. Εξάλλου, οι δοκιμές πραγματοποιήθηκαν με χρωματιστά τετράγωνα και όχι με πραγματικές ειδήσεις. Αυτό που κεντρίζει το ενδιαφέρον είναι ο μηχανισμός με τον οποίο ερμηνεύουμε τις πληροφορίες.
Γνώριζαν, αλλά παρ’όλα αυτά επηρεάζονταν
Οι συμμετέχοντες είχαν σε έναν βαθμό επίγνωση ότι οι επιλογές τους βασίζονταν σε αναξιόπιστες πηγές. Ωστόσο, αυτό δεν τους απέτρεπε από το να επηρεαστούν. Όπως αναφέρει η έκθεση «παραδόξως, οι συμμετέχοντες γνώριζαν ορισμένες από αυτές τις στρεβλώσεις και μπορούσαν να αναφέρουν ποιες πηγές είχαν διαμορφώσει τις επιλογές τους, γεγονός που υποδηλώνει ότι η επίγνωση του σφάλματος δεν είναι απαραίτητα επαρκής». Όλα αυτά τη στιγμή που οι πληροφορίες είναι αδιάκοπες, με τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης να κατακλύζονται από αυτές. Σε μια τέτοια εποχή, είναι σημαντικό να γνωρίζει κανείς αν η πηγή είναι αξιόπιστη ή όχι, αλλά και να εξετάζεται η πληροφορία πριν αυτή θεωρηθεί ακριβής, ακόμα και αν αναδημοσιεύεται πολλές φορές.
Εξωτερική φωτογραφία: Pexels