Στο πανεπιστήμιο του Τορίνο έδειξαν σε ανθρώπους φωτογραφίες από βουνά και θάλασσες ενώ κατέγραφαν τον εγκέφαλό τους. Όσο περισσότερο τους άρεσε η εικόνα, τόσο πιο αργά αντιδρούσαν.
Όλοι το έχουμε ζήσει. Βγαίνεις από μια στροφή στον δρόμο για τη Μονεμβασιά ή ανεβαίνεις τα τελευταία σκαλιά στη Χώρα της Αμοργού κι η θέα σου κόβει την αναπνοή. Σταματάς. Δεν το αποφασίζεις, απλώς σταματάς. Το πόδι μένει στον αέρα, το χέρι με το κινητό κατεβαίνει λίγο αργότερα απ’ ό,τι θα έπρεπε κι εκείνος που περπατάει πίσω σου σε σκουντάει. Αυτή τη μικρή, γνώριμη «παράλυση» προσπάθησε να μετρήσει μια ομάδα ψυχολόγων του πανεπιστημίου του Τορίνο. Η μελέτη τους, με τον υπέροχο τίτλο «The gentle grip of beauty» (το απαλό σφίξιμο της ομορφιάς), δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό Social Cognitive and Affective Neuroscience και την παρουσίασε στις 28 Οκτωβρίου το PsyPost. Πρώτος συγγραφέας ο Πάολο Μπαρμπιέρι, με συνεργάτες ανάμεσά τους τον Πιέτρο Σαράσο και την Ιρένε Ρόνγκα.
Οι ερευνητές μάζεψαν 180 ασπρόμαυρες φωτογραφίες τοπίων, βουνά και ακρογιαλιές και τις «ισοπέδωσαν» τεχνικά: ίδια φωτεινότητα, ίδια αντίθεση, ίδιες διαστάσεις. Για να μην κερδίσει καμία επειδή ήταν πιο λαμπερή από την άλλη. Στο πρώτο πείραμα, 30 νέοι άνθρωποι -μέσος όρος ηλικίας γύρω στα 25- έβλεπαν τις εικόνες στην οθόνη. Μόλις χανόταν η εικόνα, έπρεπε να πατήσουν το πλήκτρο όσο πιο γρήγορα μπορούσαν. Μετά βαθμολογούσαν πόσο τους άρεσε, από το 1 ως το 9. Μετά από τις εικόνες που τους άρεσαν, πατούσαν το κουμπί κατά μέσο όρο σε 297 χιλιοστά του δευτερολέπτου. Μετά από αυτές που δεν τους έλεγαν πολλά, σε 288. Εννιά χιλιοστά του δευτερολέπτου διαφορά. Στο δεύτερο πείραμα έβαλαν σε 20 άτομα ηλεκτρόδια στο κεφάλι (ηλεκτροεγκεφαλογράφημα, για να μετρήσουν την προετοιμασία της κίνησης πριν καν αυτή συμβεί). Εκεί κάθε φωτογραφία έμενε πέντε δευτερόλεπτα στην οθόνη και μετά άναβε πράσινο ή κόκκινο σήμα: πάτα ή μην πατήσεις. Η διαφορά στον χρόνο αντίδρασης ήταν μικρότερη, εφτά χιλιοστά. Τα ηλεκτρόδια όμως είπαν κάτι πιο ενδιαφέρον.
Ο εγκέφαλος που πατάει φρένο
Πριν από κάθε κίνηση, ο εγκέφαλος «ζεσταίνει τη μηχανή». Υπάρχει ένα συγκεκριμένο ηλεκτρικό σήμα, το λεγόμενο δυναμικό ετοιμότητας, που ανεβαίνει λίγο πριν κουνήσουμε το χέρι. Όταν οι συμμετέχοντες είχαν μόλις δει μια εικόνα που τους άρεσε, αυτό το σήμα ήταν πιο αδύναμο. Και όσο πιο ψηλά βαθμολογούσαν την εικόνα, τόσο πιο αδύναμη ήταν η προετοιμασία για κίνηση. Υπήρχε και κάτι ακόμα. Περίπου δύο δευτερόλεπτα πριν από το σήμα, μετά από τις αγαπημένες εικόνες, οι ερευνητές κατέγραψαν έξαρση στους λεγόμενους ρυθμούς βήτα, ένα είδος εγκεφαλικής δραστηριότητας που συνδέεται με το να κρατάς μια κίνηση σε αναμονή. Σαν να λέει το σώμα «περίμενε λίγο, κάτσε να δω». Ο Μπαρμπιέρι το εξήγησε στο PsyPost με μια πρόταση που αξίζει να την κρατήσει κανείς: η τάση μας να δράσουμε αμέσως ίσως φρενάρει, ώστε να μπορέσουμε να εστιάσουμε σε αυτό που έχουμε μπροστά μας. Η ομορφιά, δηλαδή, δεν μας παραλύει. Μας κρατάει. Για να κοιτάξουμε λίγο καλύτερα.
Εδώ θέλει λίγη τιμιότητα, γιατί αυτού του είδους οι μελέτες γίνονται εύκολα τίτλοι του τύπου «η επιστήμη απέδειξε ότι η ομορφιά σταματάει τον χρόνο». Δεν απέδειξε κάτι τέτοιο. Οι διαφορές είναι εφτά με εννιά χιλιοστά του δευτερολέπτου, δηλαδή κάτι που κανείς από μας δεν θα νιώσει ποτέ συνειδητά. Τα δείγματα είναι μικρά, μόνο νέοι άνθρωποι, μόνο ασπρόμαυρες φωτογραφίες σε μια οθόνη εργαστηρίου, που δεν έχουν καμία σχέση με τον αέρα και τη μυρωδιά μιας πραγματικής ακτής. Και η ομορφιά μετρήθηκε με το πόσο «άρεσε» η εικόνα σε κάθε συμμετέχοντα, που σημαίνει συσχέτιση, όχι απόδειξη αιτίας. Οι ίδιοι οι ερευνητές το γράφουν καθαρά, μαζί με κάτι ακόμα: ένας πίνακας γεμάτος κίνηση ή ένας χορευτής μπορεί να δουλέψουν εντελώς ανάποδα.
Η μελέτη, όμως, δεν έπεσε από τον ουρανό. Το 2004, μια έρευνα με απεικόνιση εγκεφάλου είχε βρει ότι οι άσχημοι πίνακες ενεργοποιούσαν περισσότερο τον κινητικό φλοιό από τους όμορφους. Σαν να ήθελε ο θεατής να το βάλει στα πόδια. Το 2020, μια ανασκόπηση έδωσε στο φαινόμενο κι ένα όνομα που ακούγεται σαν τίτλος βιβλίου αυτοβελτίωσης αλλά είναι επιστημονική υπόθεση: «Stopping for Knowledge», σταματάω για να μάθω. Η ιδέα είναι ότι η ομορφιά λειτουργεί σαν σήμα πως εδώ υπάρχει κάτι που αξίζει την προσοχή μας, οπότε άφησε για λίγο το τρέξιμο.
Οι Ιταλοί, βέβαια, ξέρουν το θέμα καλύτερα από κάθε εργαστήριο. Το 1817, ο Σταντάλ βγήκε από τη Σάντα Κρότσε της Φλωρεντίας κι έγραψε ότι η καρδιά του χτυπούσε τόσο δυνατά που φοβόταν πως θα πέσει κάτω. Το 1989 η Φλωρεντινή ψυχίατρος Γκρατσιέλα Μαγκερίνι έδωσε το όνομά του σε ένα σύνδρομο τουριστών που ζαλίζονταν και λιποθυμούσαν μπροστά στα έργα τέχνης της πόλης. Κι ο Σορεντίνο έφτιαξε μια ολόκληρη ταινία, τη «Μεγάλη ομορφιά», για έναν άνθρωπο που περπατάει στη Ρώμη και στέκεται, ξανά και ξανά, χωρίς να ξέρει γιατί. Τα εννιά χιλιοστά του Τορίνο είναι η πιο μικρή, πιο ταπεινή εκδοχή αυτής της ιστορίας. Αλλά έχουν ενδιαφέρον ακριβώς γι’ αυτό. Ζούμε σε μια εποχή που όλα είναι στημένα για να μας κάνουν να αντιδράμε γρηγορότερα: να σκρολάρουμε, να πατάμε «καλάθι», να απαντάμε σε δευτερόλεπτα. Κι εδώ έρχεται μια έρευνα να μας πει ότι το σώμα μας έχει ενσωματωμένο ένα φρένο, που το πατάει μόνο του όταν βρει κάτι ωραίο.
Την επόμενη φορά, λοιπόν, που θα κοκαλώσετε μπροστά σε ένα ηλιοβασίλεμα και κάποιος από πίσω θα σας πει «έλα, προχώρα», έχετε επιχείρημα. Δεν χαζεύετε. Ο εγκέφαλός σας κάνει ακριβώς αυτό για το οποίο φτιάχτηκε.
Εξωτερική φωτογραφία: @ Daphne Fecheyr / Unsplash