Ο «εθισμός στους υδατάνθρακες» κάνει καριέρα στα social media, με τη ντοπαμίνη στο στόχαστρο και την καρμπονάρα να περνά από την απόλαυση στην …”παρανομία”.
Ο Δαρβίνος αφιέρωσε τη ζωή του στην εξέλιξη των ειδών, αλλά μάλλον έφυγε με μια σοβαρή εκκρεμότητα. Να εξηγήσει πώς ο Homo sapiens, έπειτα από χιλιάδες χρόνια εξέλιξης, εξακολουθεί να χάνει κάθε ίχνος αυτοελέγχου μπροστά σε μια σοκολάτα. Αν πιστέψουμε πάντως τις φήμες, υπάρχουν άνθρωποι που μπορούν να ανοίξουν μία, να φάνε δύο κομματάκια και να φυλάξουν την υπόλοιπη για την επόμενη εβδομάδα. Πρόκειται προφανώς για κάποιο εξελικτικό ατύχημα, με ελάχιστες αξιόπιστες μαρτυρίες που επιβεβαιώνουν την ύπαρξή του. Για τους υπόλοιπους, τα πράγματα είναι σαφώς πιο απλά, ένα μπισκότο φέρνει το δεύτερο, το δεύτερο το τρίτο και κάποια στιγμή το άδειο πακέτο σε κοιτάζει με την ίδια απορία που το κοιτάζεις κι εσύ.
Κάπου εδώ κάνει το viral ταρατζούμ το Carb Addiction, ο λεγόμενος εθισμός στους υδατάνθρακες. Μια εσχάτως δημοφιλής στα social θεωρία που θέλει τα μακαρόνια, το ψωμί, τα γλυκά και τις υπόλοιπες μικρές απολαύσεις της ζωής να λειτουργούν περίπου όπως οι εξαρτησιογόνες ουσίες. Πριν πάντως οργανωθούν κέντρα απεξάρτησης από την καρμπονάρα, χρειάζονται ορισμένες επιστημονικές διευκρινίσεις. Διότι η ιστορία έχει ενδιαφέρον και ο εγκέφαλος αποδεικνύεται πολύ πιο πανούργος απ’ όσο δείχνει, παριστάνοντας τον αθώο και φορτώνοντάς μας με ενοχές σε κάθε μας «γουρουνιά».
Τι συμβαίνει στον εγκέφαλο;
Το πρώτο που χρειάζεται να ξεκαθαριστεί είναι ότι οι υδατάνθρακες προφανώς και δεν είναι ναρκωτικά. Αποτελούν βασική πηγή ενέργειας και βρίσκονται σε απολύτως υγιεινές τροφές, όπως τα φρούτα και τα όσπρια. Το πρόβλημα αρχίζει κυρίως με τα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα, αυτά τα βιομηχανικά «θαύματα» που συνδυάζουν ζάχαρη, λίπος, αλάτι και γεύσεις σχεδιασμένες να είναι εξαιρετικά ελκυστικές. Στόχος τους είναι να καταναλώνονται εύκολα, γρήγορα και σε μεγάλες ποσότητες. Άλλωστε, ένας πελάτης που χορταίνει με δύο μπισκότα δεν αποτελεί και το ιδανικό επιχειρηματικό μοντέλο.
Και εδώ μπαίνει στο παιχνίδι η περίφημη ντοπαμίνη. Πρόκειται για μια ουσία που παράγει ο εγκέφαλος και η οποία συμμετέχει στον μηχανισμό που κάνει τον άνθρωπο να αναζητά ευχάριστες εμπειρίες. Το φαγητό, το σεξ, ο έρωτας, ακόμη και η προσμονή μιας ευχάριστης είδησης συνδέονται με αυτό το σύστημα ανταμοιβής. Η ντοπαμίνη, όμως, δεν είναι απλώς η χημεία της ευτυχίας. Έχει μεγάλη σχέση με την επιθυμία, με εκείνο το επίμονο «θέλω κι άλλο» που εμφανίζεται ακόμη κι όταν η απόλαυση αρχίζει να ξεθωριάζει. Κάπως έτσι εξηγείται γιατί ένα σακουλάκι πατατάκια μπορεί να εξαφανιστεί χωρίς ο άνθρωπος που το κρατάει να θυμάται ιδιαίτερα τις τελευταίες μπουκιές. Ο εγκέφαλος έχει μάθει να περιμένει μια ανταμοιβή και συνεχίζει να την αναζητά. Περίπου, όπως συμβαίνει με το Netflix (διόλου τυχαίο το παράδειγμα), όταν το επόμενο επεισόδιο της σειράς ξεκινάει αυτομάτως και σε βρίσκει το ξημέρωμα έχοντας δει δέκα σερί επεισόδια όταν απλά ήθελες να δεις μόλις ένα.
Τι σχέση έχουν όμως όλα αυτά με τα ναρκωτικά
Η επιστημονικά ενδιαφέρουσα απάντηση είναι ότι πολλές εξαρτησιογόνες ουσίες επηρεάζουν το ίδιο εγκεφαλικό σύστημα ανταμοιβής, προκαλώντας όμως πολύ ισχυρότερες και διαφορετικές χημικές επιδράσεις. Η κοκαΐνη, για παράδειγμα, παρεμβαίνει άμεσα στον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η ντοπαμίνη. Ένα μπισκότο προφανώς δεν κάνει το ίδιο. Αυτό που έχουν κοινό είναι ότι μπορούν να κινητοποιούν μηχανισμούς επιθυμίας και ανταμοιβής. Η διαφορά είναι τεράστια, γι’ αυτό και η εξίσωση ζάχαρης και ναρκωτικών, όσο εντυπωσιακή κι αν ακούγεται, είναι επιστημονικά παραπλανητική.
Υπάρχει όμως κάτι ακόμη πιο ενδιαφέρον. Επιστημονικά πειράματα έχουν δείξει ότι ο συνδυασμός λίπους και υδατανθράκων μπορεί να κάνει ένα φαγητό ιδιαίτερα επιθυμητό. Σε μια έρευνα, οι συμμετέχοντες ήταν διατεθειμένοι να πληρώσουν περισσότερα για τρόφιμα που συνδύαζαν αυτά τα δύο συστατικά. Σε άλλη μελέτη, μόλις οκτώ εβδομάδες καθημερινής κατανάλωσης γλυκών και λιπαρών σνακ ήταν αρκετές για να αλλάξει η αντίδραση του εγκεφάλου απέναντι στο φαγητό, και μάλιστα χωρίς αύξηση βάρους. Ο εγκέφαλος, φαίνεται, εκπαιδεύεται πολύ εύκολα στις κακές διατροφικές συνήθειες.
Η “χημεία” της παρηγοριάς
Οι υδατάνθρακες θα μπορούσαν να διεκδικήσουν και τον τίτλο της «τροφής των δυστυχισμένων», ένα τύποις εδώδιμο αντικαταθλιπτικό. Όσο χειρότερα περνάει κάποιος, όσο μεγαλύτερη πίεση νιώθει και τα βλέπει όλα «μαύρα», τόσο πιο δελεαστική γίνεται μια μακαρονάδα, μια ζουμερή πίτσα ή μια σοκολάτα. Και υπάρχει επιστημονική εξήγηση. Το άγχος και η στενοχώρια συχνά ενισχύουν την επιθυμία για γλυκά και λιπαρά τρόφιμα, με τον εγκέφαλο να αναζητά μια γρήγορη ανταμοιβή και τη ντοπαμίνη να συμμετέχει ενεργά στο παιχνίδι. Άλλωστε, ελάχιστοι άνθρωποι επιστρέφουν σπίτι μετά από μια καταστροφική ημέρα αναζητώντας παρηγοριά σε βραστά κολοκυθάκια. Η δυστυχία φαίνεται πως έχει μια ιδιαίτερη αδυναμία στη ζαχαροπλαστική, σε εκείνη την ανακοφουστική πρώτη κουταλιά από τη μεγάλη συσκευασία παγωτού, που χωρίς να το καταλάβεις έχει φθάσει στη μέση, χωρίς να σου έχει αφαιρέσει κανένα πρόβλημα αλλά σου έχει προσθέσει εκατοντάδες άχρηστες θερμίδες.
Εδώ εμφανίζεται και ο όρος Food Addiction, δηλαδή ο εθισμός στο φαγητό. Υπολογίζεται ότι περίπου το 15% των ενηλίκων παρουσιάζει συμπεριφορές που θυμίζουν εξάρτηση. Έντονη επιθυμία, δυσκολία ελέγχου και επαναλαμβανόμενες αποτυχημένες προσπάθειες να περιορίσουν συγκεκριμένα τρόφιμα. Αυτό δεν σημαίνει ότι ένας στους επτά ανθρώπους είναι επισήμως εθισμένος στο φαγητό. Ο όρος παραμένει αντικείμενο επιστημονικής διαφωνίας και δεν αποτελεί ξεχωριστή ψυχιατρική διάγνωση, τουλάχιστον επίσημα αναγνωρισμένη και με τυποποιημένα θεραπευτικά πρωτόκολλα.
Η ψυχολογική πλευρά
Η σοκολάτα μετά από μια δύσκολη ημέρα, το γλυκό ως ανταμοιβή, οι μεταμεσονύχτιες επισκέψεις στο ψυγείο χωρίς κανένα απολύτως αίσθημα πείνας. Οι επιστήμονες ονομάζουν αυτό το φαινόμενο «ηδονική πείνα». Πρόκειται για την επιθυμία να φάει κάποιος για την ευχαρίστηση και όχι επειδή χρειάζεται ενέργεια. Στην καθημερινότητα είναι γνωστό και ως «μια ματιά μόνο θα ρίξω στο ψυγείο». Η επιστήμη, πάντως, προειδοποιεί να μην μπερδεύεται η έντονη επιθυμία με την πραγματική εξάρτηση. Δεν μετατρέπεται κάθε ευχάριστη δραστηριότητα σε εθισμό επειδή ενεργοποιεί την ντοπαμίνη. Διαφορετικά, θα έπρεπε να απαγορευτούν όλα αυτά που μας δίνουν ευχαρίστηση και ηδονή, με προεξάρχον το σεξ (αν αρχίσουμε να συζητάμε και αυτό…).
Τελικά, στο διατροφικό δικαστήριο τα μακαρόνια αθωώνονται λόγω ελλείψεως σοβαρών αποδεικτικών στοιχείων. Είναι ξεκάθαρο, ακόμα και στους αυτόκλητους ευαγγελιστές της υγιεινής ζωής των social, ότι υδατάνθρακες δεν χρειάζεται να εξοριστούν από τη διατροφή και μια κανονική μακαρονάδα -με μέτρο και αραιά και που- δεν αποτελεί επικίνδυνη συνήθεια. Το πραγματικό πρόβλημα βρίσκεται κυρίως στα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα, στη συνεχή διαθεσιμότητά τους και στην ευκολία με την οποία μπορούν να οδηγήσουν σε υπερκατανάλωση.
Συμβουλές και συνταγές επιβίωσης δεν υπάρχουν, ο καθένας είναι μόνος του σε αυτή την άνιση μάχη του εγκεφάλου απέναντι στις βιομηχανίες τροφίμων, με κύκλο εργασιών εκατοντάδων δισεκατομμυρίων και με τμήματα μάρκετινγκ να σου εγκλωβίζουν το μυαλό στην επόμενη «δόση». Στο τέλος πάντως, όλα καταλήγουν στην περίφημη δύναμη της θέλησης και σε μια παλιά φωτογραφία από την εποχή που το αγαπημένο τζιν κούμπωνε χωρίς να χρειάζεται να κρατήσεις την αναπνοή σου. Μόνο που ο εγκέφαλος έχει μια αξιοθαύμαστη ικανότητα να δικαιολογεί τις αδυναμίες του, και ο εθισμός -πραγματικός ή όχι- βρίσκει πάντα ένα καλό άλλοθι να μας ξεγελάσει. Ένα ακόμη πιάτο μακαρόνια, κανείς;
Εισαγωγική φωτογραφία: Getty Images/Ideal Image