Ένα εργαλείο για να κατανοήσουμε τις επιλογές ζωής και καριέρας.
Υπάρχει κάτι βαθιά παράδοξο όταν προσπαθεί κανείς να εξηγήσει γιατί παίρνει τις αποφάσεις που παίρνει. Δύο άνθρωποι με παρόμοια παιδική ηλικία, εκπαίδευση και εικόνες, μπορούν να ακολουθήσουν εντελώς διαφορετικές πορείες. Κάποιος επιλέγει ασφάλεια, κάποιος άλλος ρίσκο. Κάποιος κυνηγά την αναγνώριση, ενώ κάποιος άλλος αποσύρεται για να ζήσει πιο ήσυχα. Η μεγαλύτερη δυσκολία τις περισσότερες φορές δεν είναι η έλλειψη επιλογών, αλλά το ότι μέσα στο ανθρώπινο μυαλό συνυπάρχουν πολλές αντικρουόμενες επιθυμίες.
Αυτό ακριβώς προσπαθεί να περιγράψει η λεγόμενη «Yearning Octopus Τheory». Η ακριβής μετάφραση «Θεωρία της Λαχτάρας του Χταποδιού» οδηγεί περισσότερο σε παρανόηση παρά σε κατανόηση. Αλλά έχει σχέση με όσα αντικρουόμενα συμβαίνουν μέσα μας. Πρόκειται για μια ιδέα που διατυπώθηκε από τον διάσημο συγγραφέα Tim Urban στο πασίγνωστο blog του “Wait But Why”, ένα από τα πιο επιδραστικά αγγλόφωνα blogs σε όλη την υφήλιο. Έκτοτε η θεωρία έχει κυκλοφορήσει, συζητηθεί και γίνει αντικείμενο μέχρι και κοινωνιολογικής μελέτης.
Δεν πρόκειται για επιστημονική θεωρία με την αυστηρή έννοια, αλλά για ένα ερμηνευτικό μοντέλο που χρησιμοποιεί μια απλή μεταφορά: μέσα μας υπάρχει ένα «χταπόδι» με πέντε πλοκάμια, το καθένα από τα οποία αντιπροσωπεύει μια διαφορετική κατηγορία επιθυμιών. Και αυτά τα πλοκάμια δεν συνεργάζονται πάντα αρμονικά. Αντίθετα, συχνά τραβούν προς διαφορετικές κατευθύνσεις.
Τα 5 πλοκάμια του χταποδιού
-Το πρώτο πλοκάμι είναι το πρακτικό. Είναι εκείνο που ενδιαφέρεται για την οικονομική ασφάλεια, τη σταθερότητα, την αποφυγή του ρίσκου. Είναι η φωνή που σε σπρώχνει να κρατήσεις μια «σίγουρη» δουλειά, να πληρώνεις τους λογαριασμούς σου στην ώρα τους και να αποφεύγεις επιλογές που μπορεί να σε εκθέσουν σε αβεβαιότητα. Σε περιόδους κρίσης, αυτό το πλοκάμι γίνεται συχνά το πιο δυνατό.
-Δίπλα του υπάρχει το κοινωνικό πλοκάμι. Αυτό δεν ενδιαφέρεται τόσο για την επιβίωση όσο για το πώς σε βλέπουν οι άλλοι. Αναζητά σεβασμό, αποδοχή, κύρος. Είναι η δύναμη που μπορεί να σε οδηγήσει σε μια καριέρα με υψηλό status, ακόμη κι αν δεν σε γεμίζει πραγματικά. Είναι επίσης εκείνο που επηρεάζεται περισσότερο από το περιβάλλον: την οικογένεια, τους φίλους, την κοινωνία.
-Το τρίτο πλοκάμι είναι το ηθικό. Αυτό σχετίζεται με την ανάγκη να κάνεις το «σωστό», να έχεις θετικό αντίκτυπο στον κόσμο, να βοηθάς τους άλλους ή να μειώνεις την αδικία. Δεν έχει να κάνει απαραίτητα με χρήματα ή αναγνώριση, αλλά με το αίσθημα ότι η ζωή σου έχει νόημα πέρα από τον εαυτό σου. Σε κάποιους ανθρώπους, αυτό το πλοκάμι είναι κυρίαρχο, σε άλλους παραμένει στο περιθώριο.
-Ακολουθεί το πλοκάμι του τρόπου ζωής. Αυτό ενδιαφέρεται για τον χρόνο, την ελευθερία, την ποιότητα της καθημερινότητας. Δεν θέλει απλώς να επιβιώσεις ή να πετύχεις, αλλά να ζεις καλά. Να έχεις ελεύθερο χρόνο, να ταξιδεύεις, να μην είσαι εγκλωβισμένος σε ένα πρόγραμμα που σε εξαντλεί. Είναι το πλοκάμι που συχνά συγκρούεται με το πρακτικό, καθώς η ελευθερία σπάνια συνδυάζεται εύκολα με τη σταθερότητα.
-Και τέλος, το προσωπικό πλοκάμι. Αυτό αφορά τα πάθη, τα ενδιαφέροντα, τα χόμπι. Είναι εκείνο που σε ωθεί να κάνεις κάτι επειδή το αγαπάς, όχι επειδή «πρέπει». Είναι το πιο αυθεντικό, αλλά και το πιο ευάλωτο, γιατί συχνά καταπιέζεται από τα υπόλοιπα.
Η ουσία της θεωρίας
Η ουσία του νοητικού αυτού μοντέλου δεν βρίσκεται απλώς στην καταγραφήτων πέντε κατηγοριών, αλλά στο πώς αλληλεπιδρούν μεταξύ τους. Στην καθημερινή ζωή, σπάνια ευθυγραμμίζονται. Αντίθετα, δημιουργούν εσωτερικές συγκρούσεις. Μια επιλογή που ικανοποιεί το πρακτικό πλοκάμι μπορεί να απογοητεύει το προσωπικό. Μια απόφαση που ενισχύει το κοινωνικό κύρος μπορεί να συγκρούεται με το ηθικό. Αυτές οι συγκρούσεις είναι που συχνά εκδηλώνονται ως άγχος ή αμφιβολία. Δεν είναι απλώς «δυσκολία λήψης απόφασης», αλλά σύγκρουση από εσωτερικά κίνητρα. Τα πλοκάμια, δηλαδή, «τραβάνε» σε διαφορετική κατεύθυνση. Σε αυτό το σημείο βρίσκεται ένα από τα πιο χρήσιμα σημεία της θεωρίας: η ιδέα ότι δεν αρκεί να ξέρεις τι θέλεις, αλλά πρέπει να καταλάβεις ποιο μέρος του προσωπικού «εσωτερικού χταποδιού» το θέλει.
Σύμφωνα με το μοντέλο, οι περισσότερες επιθυμίες μας δεν είναι αυθεντικές, αλλά «δανεικές». Προέρχονται από την οικογένεια, την κοινωνία ή το περιβάλλον στο οποίο μεγαλώνει ο καθένας. Μπορεί να πιστεύεις ότι θέλεις κάτι, ενώ στην πραγματικότητα έχεις μάθει να το θέλεις. Αυτές οι «επιβαλλόμενες» επιθυμίες είναι που δημιουργούν συχνά τη μεγαλύτερη σύγχυση. Η διαδικασία που προτείνει ο Tim Urban είναι σχεδόν αναλυτική. Να «αποδομήσεις» το χταπόδι σου, να εξετάσεις κάθε πλοκάμι ξεχωριστά και να ρωτήσεις επανειλημμένα το «γιατί». Γιατί θέλω αυτή τη δουλειά; Γιατί με ενδιαφέρει αυτός ο τρόπος ζωής; Γιατί με νοιάζει η γνώμη των άλλων; Μέσα από αυτή τη διαδικασία, μπορείς να ξεχωρίσεις ποιες επιθυμίες είναι πραγματικά δικές σου και ποιες όχι.
Η ιδέα της ιεράρχησης
Με την πάροδο του χρόνου, οι άνθρωποι τείνουν να δίνουν μεγαλύτερη βαρύτητα σε ένα ή δύο πλοκάμια. Αυτή η ιεραρχία δεν είναι σταθερή, φυσικά αλλάζει με τις εμπειρίες, την ηλικία και τις συνθήκες. Κάποιος μπορεί στα 20 του να καθοδηγείται από το προσωπικό πλοκάμι και στα 40 του από το πρακτικό. Το κρίσιμο είναι να γνωρίζει αυτή τη μετατόπιση. Η θεωρία δεν υπόσχεται ότι θα λύσει όλες τις αντιφάσεις. Αντίθετα, δέχεται ότι οι συμβιβασμοί είναι αναπόφευκτοι. Δεν μπορείς να ικανοποιήσεις πλήρως και τα πέντε πλοκάμια. Αυτό που μπορείς να κάνεις είναι να επιλέξεις συνειδητά σε ποια θα δώσεις προτεραιότητα και ποια θα αφήσεις σε δεύτερο πλάνο.
Σε αυτό το σημείο, η «Yearning Octopus theory» αποκτά την πρακτική της διάσταση. Δεν είναι απλώς μια ενδιαφέρουσα ιδέα, αλλά ένα εργαλείο αυτοπαρατήρησης. Σε έναν κόσμο γεμάτο επιλογές και εξωτερικές πιέσεις, προσφέρει έναν τρόπο να βάλεις τάξη στο εσωτερικό χάος. Χωρίς εξειδικευμένες γνώσεις, αλλά με απλές σκέψεις και μια ειλικρινής διάθεση να κατανοήσεις τον εαυτό σου. Να αποδεχτείς ότι οι αντιφάσεις είναι φυσικές και ότι πρέπει συνεχώς να παλεύεις για να βρεις τη σωστή ισορροπία.
Eισαγωγική φωτογραφία: Pexels