Τι συμβαίνει όταν μια κατεστημένη δύναμη συναντά μια άλλη που νιώθει ικανή να αμφισβητήσει την πρωτοκαθεδρία της;
Ήταν εκείνη η πρόσφατη φράση του Κινέζου προέδρου, Σι Τζινπίνγκ, για την «παγίδα του Θουκυδίδη» που αναβίωσε το ενδιαφέρον μας γύρω από τον Αθηναίο στρατηγό-ιστορικό. Δυόμισυ χιλιάδες χρόνια μετά, ο Θουκυδίδης εξακολουθεί να επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο οι ηγέτες αντιλαμβάνονται τον κόσμο. Απέναντι στη δική του ματιά, αιώνες αργότερα, στάθηκε με το δικό του αφήγημα ο Βρετανός πολιτικός, συγγραφέας και πρωθυπουργός, Ουίνστον Τσώρτσιλ, η εμβληματική μορφή της βρετανικής αντίστασης στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Ο ένας έζησε τον 5ο αιώνα π.Χ., ο άλλος στον 20ό. Στο χρονικό ενδιάμεσο συνέβησαν πόλεμοι, μετακινήσεις πληθυσμών, δημιουργήθηκαν πλαίσια διαλόγου και αποτροπής πολεμικών συγκρούσεων και φυσικά, τεχνολογικές επαναστάσεις. Υπάρχουν όμως και αλήθειες που η σκόνη του χρόνου δεν έκρυψε. Οι δύο προσωπικότητες δίνουν διαφορετικές απαντήσεις στο ίδιο ερώτημα: την ιστορία διαμορφώνει η ισχύς ή η βούληση των ανθρώπων;
Από τη μία, έχουμε τον Θουκυδίδη
Ο Αθηναίος ιστορικός έβλεπε μια ένοπλη διαμάχη ως φυσική συνέπεια της ανθρώπινης φύσης και της σύγκρουσης συμφερόντων. Για εκείνον, ο ηρωισμός ήταν ξέχωρος από το αποτέλεσμα μιας εμπόλεμης σύρραξης. Στον κόσμο του, ο φόβος και η φιλοδοξία μπορούν να κινούν τις κοινωνίες περισσότερο από τις ιδέες ή τις αξίες. Η πολιτική δεν λειτουργεί με βάση το δίκαιο αλλά με βάση του τι μπορεί να επιβάλει ο ισχυρός. Η φράση του Θουκυδίδη «Οι ισχυροί πράττουν όσα τους επιτρέπει η δύναμή τους και οι αδύναμοι υποχωρούν όσο τους επιβάλλει η αδυναμία τους», από την «Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου» και τον διάλογο Αθηναίων και Μηλίων, συμπυκνώνει έναν από τους πιο σκληρούς, πολιτικούς ρεαλισμούς στην ιστορία της σκέψης. Για τον Θουκυδίδη, οι κοινωνίες σπάνια κινούνται από αγαθές προθέσεις. Κάτω από την επιφάνεια των ιδεών υπάρχει πάντοτε ο ανταγωνισμός για περισσότερη ασφάλεια, για επιρροή, για επιβίωση.
Εδώ βρίσκεται ο πυρήνας της θουκυδίδειας σκέψης: «Η αύξηση της δύναμης της Αθήνας και ο φόβος που αυτή ενέπνευσε στη Σπάρτη κατέστησαν τον πόλεμο αναπόφευκτο» (Θουκυδίδου Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου, Βιβλίο Α΄), γιατί κάτω από το χαλί των επίσημων αφορμών υπάρχουν βαθύτερες δυνάμεις. Η άνοδος μιας δύναμης, ο φόβος μιας άλλης, η ανασφάλεια που οδηγεί σε συγκρουσιακές πολιτικές αποφάσεις. Ο πόλεμος, στον Θουκυδίδη, δεν είναι απλώς γεγονός. Είναι αποκάλυψη. Στο έργο του, ο πόλεμος απογυμνώνει τον άνθρωπο. Η δικτατορία της αυτοσυντήρησης απλώνεται σε κάθε πεδίο. Οι κρίσεις αποκαλύπτουν την αλήθεια των κοινωνιών όταν χάνουν τη σταθερότητά τους. Ο φόβος διαβρώνει τη λογική, η δύναμη μετατρέπεται σε εμμονή και η πολιτική εύκολα περνά από τη στρατηγική στην αλαζονεία.
Από την άλλη Oυίνστον Τσώρτσιλ
Ο Βρετανός πολιτικός, συγγραφέας και πρωθυπουργός, ήταν ένας άνθρωπος που αγαπούσε τα πούρα και έβρισκε τη ζωγραφική αγχολυτική. Η παρουσία του σφράγισε την αντίσταση της Βρετανίας στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Αν ο Θουκυδίδης περιέγραφε ψυχρά τον κόσμο όπως είναι, ο Τσώρτσιλ προσπαθούσε να παρέμβει, χειρουργικά, σε αυτόν. Η δική του σκέψη δεν γεννήθηκε μέσα από τη γονιμότητα της φιλοσοφίας αλλά από την εμπειρία της ιστορίας και του πολέμου. Για εκείνον οι κοινωνίες δεν επιβιώνουν μόνο χάρη στην ισχύ, αλλά και χάρη στο θάρρος, την αποφασιστικότητα και την πίστη ότι η κατάρρευση δεν είναι αναπόφευκτη.
Η ηγεσία, για τον Τσώρτσιλ, δεν ήταν διαχείριση ισορροπιών αλλά υπόθεση μιας άυλης αξίας: της ψυχής. Γι’ αυτό και στην ιστορική ομιλία του στη Βουλή των Κοινοτήτων στις 13 Μαΐου 1940, δήλωσε πως δεν είχε να προσφέρει «τίποτε άλλο παρά αίμα, μόχθο, δάκρυα και ιδρώτα». Εκεί όπου ο Θουκυδίδης έβλεπε ιστορικές δυνάμεις να παρασύρουν κοινωνίες, εκείνος επέμενε στο συμπέρασμα πως ο άνθρωπος μπορεί να σταθεί απέναντι στην καταστροφή, αλλάζοντας την προδιαγεγραμμένη πορεία των γεγονότων.
Αυτή είναι η άλλη πλευρά του ρεαλισμού: όχι η άρνηση του κινδύνου, αλλά η μετατροπή του σε καθήκον. Γι’ αυτό και, μιλώντας στη Βουλή των Κοινοτήτων στις 18 Ιουνίου 1940, ο Τσώρτσιλ κάλεσε τους Βρετανούς να «σταθούμε στο ύψος των καθηκόντων μας, ώστε αν η Βρετανική Αυτοκρατορία και η Κοινοπολιτεία της κρατήσουν χίλια χρόνια, οι άνθρωποι να πουν: αυτή ήταν η πιο λαμπρή τους ώρα». Ο Τσώρτσιλ δεν υποσχόταν εύκολη νίκη. Δεν απάλυνε την πραγματικότητα· την ονόμασε και απαίτησε από μια κοινωνία να σταθεί απέναντί της. Κάτι που φάνηκε περισσότερο από ποτέ στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Την ώρα που η Ευρώπη κατέρρεε, ο Βρετανός πολιτικός μίλησε σαν ηγέτης που προσπαθούσε να εμπνεύσει το ηθικό ετερόκλητων κοινωνιών, πέραν των συνόρων της δικής του πατρίδας. Η ιστορία, για εκείνον, δεν ήταν μόνο αποτέλεσμα μιας αντίδρασης πνιγμένης στον φόβο, αλλά πάνω απ’ όλα αποτέλεσμα χαρακτήρα.
Η μεγάλη αντίθεση των δύο μορφών
Ο Θουκυδίδης πίστευε ότι οι άνθρωποι και τα κράτη δύσκολα ξεφεύγουν από τη φύση της ισχύος. Ο Τσώρτσιλ πίστευε ότι μέσα στις κρίσεις η ηγεσία μπορεί να ανατρέψει τα πάντα. Ακόμα και αυτό που προβάλλεται ως αναπόφευκτο. Η διαφορά τους δεν είναι μόνο πολιτική αλλά βαθιά ανθρώπινη. Στον Θουκυδίδη υπήρχε δυσπιστία απέναντι στην ανθρώπινη φύση. Στον Τσώρτσιλ υπήρχε η πίστη ότι η ήττα δεν είναι τελική και πως ο άνθρωπος οφείλει να σταθεί όρθιος απέναντι ακόμη και στην πιο ζοφερή πραγματικότητα.
Κι όμως, οι δύο άνδρες δεν ήταν απόλυτα αντίθετοι. Και οι δύο γνώριζαν ότι η ιστορία δεν κινείται από αθωότητα. Και οι δύο παρατήρησαν πώς ο φόβος και η δύναμη αλλάζουν τις κοινωνίες και διαμορφώνουν την ανθρώπινη μνήμη. Η διαφορά βρίσκεται στο αν η ηγεσία μπορεί τελικά να περιορίσει αυτή τη δύναμη ή αν απλώς την υπηρετεί.
Ο Θουκυδίδης έλεγε: η ισχύς καθορίζει τον κόσμο. Ο Τσώρτσιλ έλεγε: ο χαρακτήρας καθορίζει την ιστορία. Ίσως γι’ αυτό παραμένουν και οι δύο τόσο επίκαιροι. Σε έναν κόσμο γεμάτο γεωπολιτικές εντάσεις, κοινωνική ανασφάλεια και ηγέτες που δοκιμάζονται καθημερινά, το ερώτημα επιστρέφει, ίσως γιατί δεν έφυγε ποτέ: οι κοινωνίες σώζονται από την ισορροπία δυνάμεων ή από τους ανθρώπους που αναλαμβάνουν την ευθύνη να τις εμπνεύσουν;
Ανάμεσα στον Θουκυδίδη και τον Τσώρτσιλ, το δίλημμα μένει ανοιχτό: είναι η ιστορία μια αλυσίδα αναπόφευκτων συγκρούσεων ή μπορεί η βούληση του ηγέτη να αλλάξει την πορεία της;
Εξωτερική φωτογραφία: @ AFP Forum