Δύο αντίθετοι δρόμοι προς την ουσιαστική ελευθερία. Ανάμεσά τους, η ερμηνεία της αγοράς γίνεται πεδίο σύγκρουσης που κρατά ως τις μέρες μας.
Πέρα από τις ιδεολογικές αποστάσεις και τα άγονα στερεότυπα που ακολουθούν τις ιδέες τους, απλώνεται η ανοιχτότητα της διαλεκτικής. Εκείνη μεγεθύνει ή αμβλύνει τις θεωρητικές αποστάσεις ανάμεσά τους. Ο πρώτος πίστευε πως ο πλουραλισμός της δημιουργικότητας με προοπτική το κέρδος πρέπει να είναι αποκομμένος από τον ομφάλιο λώρο του κράτους. Ο άλλος πως η ελευθερία παραμένει μια ουτοπική ελπίδα, όσο η επιβίωση του εργάτη είναι εξαρτημένη από το κεφάλαιο. Όταν δύο από τις ισχυρότερες οικονομικές σκέψεις των τελευταίων δύο αιώνων βρίσκονται απέναντι στο ίδιο ερώτημα: ποιος είναι πραγματικά ελεύθερος μέσα στην αγορά; Τι απαντάμε;
Ο Καρλ Μαρξ σπούδασε νομικά και φιλοσοφία στα πανεπιστήμια της Βόννης και του Βερολίνου, υπήρξε φιλόσοφος, οικονομολόγος, δημοσιογράφος και πολιτικός θεωρητικός. Ως τις μέρες μας το έργο του στέκεται στο διάσελο ανάμεσα στην αποδοχή και την άρνηση. Η κριτική του στον καπιταλισμό είναι επιθετική. Ο Μαρξ θέλησε να γίνει η ματιά και η ψυχή του εργάτη. Έργα όπως «Το κεφάλαιο», του οποίου ο πρώτος τόμος εκδόθηκε το 1867 και το «Κομμουνιστικό μανιφέστο», που δημοσιεύτηκε το 1848 και συνέγραψε με τον Φρίντριχ Ένγκελς, γεννήθηκαν σε μια πύρινη εποχή. Όταν η παραγωγή πλούτου περιχαράκωνε, σχεδόν οριστικά, την ελευθερία της εργατικής τάξης.
Ο Μίλτον Φρίντμαν υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους οικονομολόγους του 20ού αιώνα, κεντρική μορφή της Σχολής του Σικάγου, που αποθέωνε τις ελεύθερες αγορές, τον ανταγωνισμό, τη νομισματική σταθερότητα και τον περιορισμένο ρόλο του κράτους στην οικονομία. Το 1976 τιμήθηκε με το Νόμπελ Οικονομικών. Σπούδασε στο Rutgers University και συνέχισε στα University of Chicago και Columbia University. Τις δύο προσωπικότητες χωρίζουν ενενήντα τέσσερα χρόνια από τη γέννησή τους και δύο διαφορετικές ηλικίες του καπιταλισμού. Ο Μαρξ παρακολούθησε την εκρηκτική ανάπτυξη της βιομηχανικής κοινωνίας του 19ου αιώνα. Εργοστάσια, αστικοποίηση, συγκέντρωση κεφαλαίου, ακαθόριστες εργασιακές σχέσεις, εκμετάλλευση, εργάτες ως άβουλα εργαλεία της αγοράς. Ο Φρίντμαν ενηλικιώθηκε μέσα στη Μεγάλη Ύφεση. Λίγα χρόνια αργότερα παρακολούθησε το New Deal και μια εποχή όπου ο ρόλος του κράτους στην οικονομία διευρύνθηκαν.
Ενας παγκόσμιος πόλεμος και η τεράστια επέκταση του κράτους-επιχειρηματία. Ο πρώτος αναζήτησε τη χειραφέτηση της παγκόσμιας εργατικής τάξης, ρώτησε ποιος κατέχει τα μέσα παραγωγής και παρουσίασε το θεωρητικό του πλαίσιο. Ο δεύτερος έθεσε ένα ριζοσπαστικό ερώτημα που ξεπέρασε τον πληθυσμό και τις αγωνίες της εργατικής τάξης: Ποιος πρέπει να έχει τη δύναμη της επιλογής σε έναν κόσμο με περιορισμένη κρατική παρέμβαση, σε ποιον απευθύνεται;
Η ελευθερία του Φρίντμαν
«Η οικονομική ελευθερία είναι επίσης απαραίτητο μέσο για την επίτευξη της πολιτικής ελευθερίας» (Μίλτον Φρίντμαν, Καπιταλισμός και Ελευθερία, 1962). Το κράτος χρειάζεται, αλλά η υπερβολική συγκέντρωση εξουσίας σε αυτό μπορεί -για τον Φρίντμαν- να απειλήσει ακριβώς εκείνον που υποτίθεται ότι θέλει να προστατεύσει. «Μια κοινωνία που βάζει την ισότητα πριν από την ελευθερία θα καταλήξει χωρίς καμία από τις δύο» (Μίλτον Φρίντμαν, Ισότητα και ελευθερία στο σύστημα της ελεύθερης επιχείρησης, διάλεξη, 1977). Ο Φρίντμαν δεν αρνήθηκε την ανισότητα. Την θεωρούσε αναπόφευκτο αποτέλεσμα των διαφορετικών ανθρώπινων επιλογών, δεξιοτήτων και συνθηκών. Για εκείνον, η ιδιωτική πρωτοβουλία σώζει. Κυρίαρχος κανόνας για να κινηθεί ελεύθερα είναι η απονεύρωση του κράτους επιχειρηματία.
Ο Μαρξ και η ελευθερία του κεφαλαίου
Ο εργαζόμενος και ο εργοδότης. Για τον Μαρξ, η κάθε συναλλαγή ανάμεσά τους ήταν ένα οικουμενικό παράδειγμα ανισότητας. «Είναι η ελευθερία του κεφαλαίου να συντρίβει τον εργαζόμενο» (Καρλ Μαρξ, Για το ζήτημα του ελεύθερου εμπορίου, ομιλία στις Βρυξέλλες, 1848). Εδώ ανακαλύπτουμε εκείνο που ο Φρίντμαν έβλεπε ως χώρο αποκέντρωσης της εξουσίας, ο Μαρξ μπορούσε να το δει ως χώρο στον οποίο μια τάξη πλουτίζει σε βάρος της άλλης. «Ο εργάτης γίνεται φτωχότερος όσο περισσότερο πλούτο παράγει» (Καρλ Μαρξ, Οικονομικά και Φιλοσοφικά Χειρόγραφα του 1844). Ο Μαρξ δεν επιτίθετο απλώς στην ύπαρξη πλουσίων και φτωχών. Περιέγραφε μια αλλοτρίωση που δεν αποτελεί φυσικό φαινόμενο αλλά, στη δική του ανάλυση, ένα «κατασκευασμένο» προϊόν του καπιταλισμού.
Αγορά Vs κράτος; Το μεγάλο «σχεδόν»
Είναι εύκολο να μετατρέψουμε τον Φρίντμαν σε υπερασπιστή της απληστίας και τον Μαρξ σε εχθρό κάθε ελευθερίας. Είναι έτσι όμως; Ο Φρίντμαν δεν ζητούσε την κατάργηση του κράτους. Του αναγνώριζε ρόλο στην προστασία του νόμου, των συμβάσεων και του ανταγωνισμού. Όμως η υπερβολική συγκέντρωση οικονομικής και πολιτικής ισχύος στο ίδιο κέντρο ήταν, για εκείνον, μια συνταγή περιορισμού της επιχειρηματικής πολυφωνίας και, τελικά, της παραγωγής πλούτου, η οποία οδηγεί στην κοινωνική ευημερία. Ο Μαρξ, αντίστοιχα, δεν περιόριζε την ελευθερία στην ανακατανομή του πλούτου. Στον τρίτο τόμο του Κεφαλαίου έφτασε σε μια πολύ πιο φιλόδοξη, όσο και ριζοσπαστική, διατύπωση: «Το βασίλειο της ελευθερίας αρχίζει μόνο εκεί όπου παύει η εργασία που επιβάλλεται από την ανάγκη» (Καρλ Μαρξ, Το Κεφάλαιο, τόμος Γ΄).
Για τον Μαρξ η ελευθερία δεν είναι κυρίως η δυνατότητα να επιλέξεις μέσα στην αγορά. Είναι να αποκτήσει ο άνθρωπος περισσότερο έλεγχο πάνω στον χρόνο και στη ζωή του, και κυρίως στην παραγωγική διαδικασία. Στη διάλεξη με την οποία παρέλαβε το Νόμπελ Οικονομικών, το 1976, ο Φρίντμαν υπενθύμιζε, ίσως με δόση αλαζονείας, πόσο καχύποπτος παρέμενε απέναντι στις καλές προθέσεις όταν αυτές μετατρέπονται σε κρατική πολιτική: «Ο δρόμος προς την κόλαση είναι στρωμένος με καλές προθέσεις».
Κέρδος, εργασία και ευθύνη
«Υπάρχει μία και μόνο κοινωνική ευθύνη της επιχείρησης: να χρησιμοποιεί τους πόρους της και να αναλαμβάνει δραστηριότητες σχεδιασμένες να αυξάνουν τα κέρδη της, εφόσον παραμένει εντός των κανόνων του παιχνιδιού» (Μίλτον Φρίντμαν, Η κοινωνική ευθύνη των επιχειρήσεων είναι να αυξάνουν τα κέρδη τους, The New York Times Magazine, 1970). Για εκείνον, το κέρδος λειτουργούσε ως βασικό κίνητρο παραγωγής, επένδυσης και ανάπτυξης. Ο Μαρξ, από τη μεριά του, έστρεφε το βλέμμα του στον εργαζόμενο που παράγει αξία χωρίς να τη γεύεται. Με ματιά θυμωμένη και βαθιά προσηλωμένη στην κατάργηση μιας φαινομενικά αναπόφευκτης ιστορικής συνθήκης γράφει: «Η ιστορία όλων των έως τώρα κοινωνιών είναι η ιστορία των ταξικών αγώνων» (Καρλ Μαρξ και Φρίντριχ Ένγκελς, Κομμουνιστικό Μανιφέστο, 1848).
Ποιος κρατά τη δύναμη πάνω στη ζωή του ανθρώπου;
Ας υποθέσουμε ότι ένας εργαζόμενος λέει: «Θέλω να είμαι ελεύθερος». Ο Φρίντμαν θα ρωτούσε: Ποιες είναι οι επιλογές σου; Μπορείς να αλλάξεις δουλειά; Να δημιουργήσεις επιχείρηση; Να κρατήσεις μεγαλύτερο μέρος του εισοδήματός σου; Να αποφασίσεις πού θα το ξοδέψεις; Πού θα το επενδύσεις; Πώς θα παράξεις νέο πλούτο; Ο Μαρξ θα ρωτούσε κάτι διαφορετικό: Γιατί πρέπει να πουλήσεις την εργασία σου για να επιβιώσεις; Ποιος ελέγχει αυτό που παράγεις; Ποιος αποφασίζει πόσο από τον χρόνο της ζωής σου ανήκει στη δουλειά; Ο Φρίντμαν αντιδρούσε στη συγκέντρωση της δύναμης στο κράτος. Ο Μαρξ έκανε το ίδιο με τη συγκέντρωση της δύναμης στο κεφάλαιο. Στη μαρξιστική σκέψη, οι άνθρωποι αυτοορίζονται κάτω από τη σκιά της εξαρτημένης εργασίας.
Κι όμως, υπάρχει κάτι που τους ενώνει. Ένα κοινό θεωρητικό ερώτημα. Ποιος κρατά τελικά τη δύναμη πάνω στη ζωή του ανθρώπου; Ο Μαρξ την αναζητούσε στις σχέσεις ιδιοκτησίας και εργασίας. Ο Φρίντμαν στην κρατική εξουσία που περιορίζει την επιλογή. Ο ένας αντιδρούσε στην κυριαρχία του κεφαλαίου. Ο άλλος, στην κυριαρχία του κράτους. Και οι δύο, με εντελώς διαφορετικό δρόμο, αναζητούσαν τον χώρο μέσα στον οποίο ο άνθρωπος μπορεί να αποφασίζει περισσότερο για τον εαυτό του.
Εξωτερική φωτογραφία: @ AFP Forum