Γιατί η Γερμανία παίζει στα λευκά, η Ολλανδία στα πορτοκαλί και πώς οι εταιρείες ένδυσης μετέτρεψαν τις δεύτερες εμφανίσεις των εθνικών ομάδων σε εργαστήριο marketing.
Υπάρχει κάτι παράξενο στις μεγάλες ποδοσφαιρικές διοργανώσεις. Κάθε τέσσερα χρόνια, δισεκατομμύρια άνθρωποι βλέπουν ομάδες να εκπροσωπούν έθνη, σημαίες και ιστορίες αιώνων, αλλά πολλές φορές τα χρώματα που κυριαρχούν στο γήπεδο δεν έχουν σχεδόν καμία σχέση με εκείνα που ανεμίζουν στους ιστούς.
Η Γερμανία παίζει στα λευκά και μαύρα, παρότι η σημαία της είναι μαύρη, κόκκινη και κίτρινη. Η Ολλανδία εμφανίζεται σχεδόν αποκλειστικά στα πορτοκαλί, ενώ στη σημαία της δεν υπάρχει ούτε ίχνος πορτοκαλί. Η Ιαπωνία έγινε γνωστή ως «μπλε σαμουράι», παρότι η σημαία της είναι απλώς λευκή με έναν κόκκινο ήλιο στο κέντρο. Και η Ιταλία, που θα λείψει από το επόμενο Παγκόσμιο Κύπελλο, παραμένει η «σκουάντρα ατζούρα», η γαλάζια ομάδα, χωρίς κανένα μπλε στην τρίχρωμη σημαία της. Το ποδόσφαιρο, βέβαια, δεν ακολουθεί πάντα τη λογική των σημαιών.
Η λογική της ιστορίας και της μοναρχίας
Η περίπτωση της Ολλανδίας είναι ίσως η πιο διάσημη. Το πορτοκαλί χρώμα προέρχεται από τον Οίκο της Οράγγης-Νασσάου, τη βασιλική δυναστεία της χώρας. Ο Γουλιέλμος της Οράγγης, ηγετική μορφή της ολλανδικής ανεξαρτησίας τον 16ο αιώνα, συνέδεσε για πάντα το πορτοκαλί με την εθνική ταυτότητα των Ολλανδών. Έτσι γεννήθηκαν οι «οράνιε», που σήμερα είναι σχεδόν ισχυρότερο σύμβολο από την ίδια τη σημαία. Κάθε φορά που η Ολλανδία παίζει σε Euro ή Μουντιάλ, οι εξέδρες βάφονται πορτοκαλί. Είναι τόσο βαθιά η σύνδεση, ώστε πολλοί ξένοι θεωρούν λανθασμένα πως το πορτοκαλί υπάρχει και στη σημαία της χώρας. Κάποτε υπήρχε πράγματι σε παλαιότερες εκδοχές της, πριν επικρατήσει ο σημερινός συνδυασμός κόκκινου, λευκού και μπλε. Αλλά το ποδόσφαιρο δεν ξέχασε ποτέ το αρχικό χρώμα της δυναστείας.
Η Ιταλία έχει μια παρόμοια, αλλά πιο αριστοκρατική ιστορία. Το περίφημο «ατζούρο» προέρχεται από τον Οίκο της Σαβοΐας, τη βασιλική οικογένεια που οδήγησε στην ενοποίηση της χώρας τον 19ο αιώνα. Το γαλάζιο της Σαβοΐας καθιερώθηκε σταδιακά ως εθνικό αθλητικό χρώμα και από το 1911 πέρασε και στην ποδοσφαιρική εθνική ομάδα. Το εντυπωσιακό είναι ότι το χρώμα επιβίωσε ακόμη και μετά την κατάργηση της μοναρχίας το 1946. Η δημοκρατική Ιταλία κράτησε το βασιλικό μπλε, γιατί στο συλλογικό φαντασιακό είχε ήδη μετατραπεί σε σύμβολο εθνικής ενότητας. Μέτρησε, βέβαια, και ότι η Ιταλία είχε προλάβει τη δεκαετία του 1930 να κατακτήσει δύο Παγκόσμια Κύπελλα (1934, 1938) κι ένα χρυσό μετάλλιο στους Ολυμπιακούς Αγώνες (1936)
Η Ιαπωνία είναι πιο μυστηριώδης περίπτωση. Το μπλε δεν συνδέεται με τη σημαία της χώρας, αλλά με την ιστορία του ποδοσφαίρου της. Σύμφωνα με μία από τις πιο διαδεδομένες εκδοχές, η ιαπωνική ομάδα φορούσε μπλε όταν κατέκτησε τον τίτλο το 1930 στην μεγάλη διεθνή διοργάνωση της περιοχής, το «Πρωτάθλημα της Άπω Ανατολής», και το χρώμα καθιερώθηκε ως «τυχερό». Από τότε η ποδοσφαιρική ομοσπονδία υιοθέτησε το παρατσούκλι «μπλε σαμουράι».
Ακόμη και η Γερμανία, που μοιάζει πιο ουδέτερη με τα λευκά της, στην πραγματικότητα κουβαλά μια ιστορική αναφορά που προηγείται της σύγχρονης σημαίας. Τα λευκά και μαύρα χρώματα προέρχονται από την Πρωσία, το μεγαλύτερο κομμάτι της γερμανικής αυτοκρατορίας πριν τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, και ιδιαίτερα από τα χρώματα του παλαιού πρωσικού κράτους. Η γερμανική ομοσπονδία τα κράτησε, ακόμη και όταν η μεταπολεμική «κοινή» σημαία τα χρώματα ήταν άλλα.
Όλα αυτά τα χρώματα δημιουργούν μια γοητευτική αντίφαση. Οι εθνικές ομάδες μοιάζουν να εκπροσωπούν περισσότερο παλιές ιστορίες παρά τις ίδιες τις σημαίες τους. Κι όμως, ακόμη κι αυτή η παράδοση έχει αρχίσει να αλλάζει. Ή, μάλλον, να εμπορευματοποιείται.
Οι δεύτερες εμφανίσεις
Oι εθνικές ομάδες έχουν και δεύτερες εμφανίσεις οι οποίες έχουν μετατραπεί τα τελευταία χρόνια σε ένα τεράστιο πεδίο «δημιουργικότητας» για τις εταιρείες ένδυσης. Κάποτε ο δεύτερος χρωματισμός υπήρχε απλώς για πρακτικούς λόγους, να ξεχωρίζουν δύο ομάδες που τυχαίνει να φορούν τα ίδια χρώματα. Σήμερα, όμως, λειτουργεί ως εργαλείο marketing και ευκαιρία για περισσότερες πωλήσεις.
Η νέα εκτός έδρας εμφάνιση της Γερμανίας, την οποία θα φορέσει στο ερχόμενο Μουντιάλ, είναι σε αποχρώσεις γαλάζιου. Παρουσιάστηκε από την Adidas ως φόρος τιμής στη «νέα γενιά» και στη σύγχρονη πολυπολιτισμική εικόνα της χώρας. Η προηγούμενη δεύτερη εμφάνιση της Γερμανίας ήταν ροζ, για να καταπολεμήσει σεξιστικά στερεότυπα. Παλαιότερα οι Γερμανοί είχαν πειραματιστεί επίσης με χρώματα που δεν βρίσκονται στη σημαία τους. Τις πρώτες δεκαετίες της ύπαρξής της η εναλλακτική γερμανική εμφάνιση ήταν πράσινη, το «ουδέτερο» χρώμα που είχε υιοθετήσει η ίδια η ποδοσφαιρική της ομοσπονδία.
Η μπορντό εμφάνιση της Ισπανίας που λανσάρεται για το Μουντιάλ «βαφτίστηκε» αναφορά στην ιστορία του ισπανικού κρασιού. Οι Ισπανοί έχουν υιοθετήσει και το μπλε στη βασική τους εμφάνιση, αν και δεν υπάρχει στη σημαία τους πια. Υπήρχε, όμως, σε παλαιότερες σημαίες της χώρας. Η Ελβετία τόλμησε να τελευταία χρόνια να αποσυνδέσει τις δεύτερες εμφανίσεις από τα εθνικά της χρώματα, το κόκκινο και το λευκό. Η φετινή της δεύτερη εμφάνιση (από την PUMA) έχει αρκετό πράσινο και συνοδεύτηκε από αναφορές στα αλπικά τοπία και στη φύση της χώρας. Η προηγούμενη ήταν λευκή και γαλάζια, στο χρώμα του αλπικού χιονιού και του καθαρού ουρανού.
Μέχρι και η Βραζιλία πρωτοτυπεί. Εκτός από την παραδοσιακή της κίτρινη φανέλα, φέτος βάζει στο ντουλάπι την επίσης παραδοσιακή σκούρα μπλε και υιοθετεί μια μαύρη εμφάνιση. Η NIKE στην ανακοίνωσή της για την επιλογή αυτή τη δικαιολόγησε ως «συμβολισμό δύναμης, διαφορετικότητας και urban κουλτούρας».
Οι εξηγήσεις υπάρχουν πάντα. Οι εταιρείες και οι ομοσπονδίες φροντίζουν να τις προσφέρουν με προσεκτικά διατυπωμένα δελτία Τύπου και καμπάνιες γεμάτες αφηγήματα. Πίσω, όμως, από τις ιστορίες κρύβεται μια πολύ απλή πραγματικότητα: η ανάγκη να πουληθούν κι άλλες φανέλες.
Το παραδοσιακό χρώμα έχει όρια. Ο Βραζιλιάνος έχει ήδη μία κίτρινη φανέλα, ο Γερμανός μία λευκή. Για να αγοραστεί καινούργιο προϊόν, χρειάζεται κάτι διαφορετικό. Έτσι οι εθνικές ομάδες αρχίζουν να μοιάζουν λιγότερο με εθνικά σύμβολα και περισσότερο με επιδείξεις ποδοσφαιρικής μόδας.
Εισαγωγική φωτογραφία: Getty Images/Ideal Image