Ένα παγωμένο σύνορο με τον πιο περίεργο διοικητικό χάρτη στην Ευρώπη.
Το Σβάλμπαρντ είναι από εκείνους τους προορισμούς που εμφανίζονται ξαφνικά στα ταξιδιωτικά όνειρα. Οι συνηθισμένες φωτογραφίες που το αφορούν παρουσιάζουν πολικές αρκούδες, μπλε παγετώνες και σπίτια βαμμένα κόκκινα μέσα σε απέραντη λευκή ηρεμία. Κι όμως, αυτό το αρχιπέλαγος ψηλά στον Αρκτικό Ωκεανό, περίπου στη μέση της διαδρομής ανάμεσα στη Νορβηγία και τον Βόρειο Πόλο, δεν είναι μία απομονωμένη κηλίδα παγωμένης γης. Αλλά ένας κόσμος ολόκληρος, με ιστορία, ιδιομορφίες, πολιτικές «σκιές» και ένα εντελώς ιδιαίτερο καθεστώς που δεν μοιάζει με τίποτα γνωστό στην Ευρώπη.
Όταν φτάνει κανείς στο Λονγκγίαρμπιεν, την πρωτεύουσα του αρχιπελάγους και έναν από τους βορειότερους μόνιμους οικισμούς του πλανήτη, το πρώτο που αντιλαμβάνεται είναι το φως. Εξαφανίζεται για μήνες τον χειμώνα και κυριαρχεί όλη μέρα και όλη νύχτα το καλοκαίρι. Ο ήλιος κάνει ό,τι θέλει και οι άνθρωποι πρέπει να προσαρμοστούν στο ακραίο ψύχος και την περίεργη καθημερινότητα. Οι χειμερινές θερμοκρασίες συχνά βυθίζονται κάτω από τους -20°C, ενώ ακόμη και το καλοκαίρι η ζεστασιά είναι σχετική έννοια. Αυτό το κλίμα, όμως, είναι ακριβώς ο λόγος που πολλοί ταξιδιώτες το επιλέγουν.
Το αρχιπέλαγος αποτελείται από περισσότερα από 60 νησιά, με τα μεγαλύτερα να είναι το Σπιτσμπέργκεν, το Νορνταουστλάντερ και το Έντχελαντ. Οι παγετώνες καλύπτουν πάνω από το μισό του εδάφους και οι πολικές αρκούδες είναι πιο πολλές από τους ανθρώπους.
Η ιστορία του Σβάλμπαρντ
Αρκετούς αιώνες πριν, Ευρωπαίοι εξερευνητές, κυρίως Ολλανδοί και Νορβηγοί, έφτασαν στις ακτές του τον 16ο αιώνα. Το αρχιπέλαγος δεν είχε ποτέ αυτόχθονο πληθυσμό: Ήταν περισσότερο ένας σταθμός για φαλαινοθήρες και αργότερα για κυνηγούς και ερευνητές. Η απομόνωσή του το έκανε τόπο σκληρής εργασίας, αλλά επίσης και έναν τόπο όπου τα σύνορα και οι διεκδικήσεις (οι μνηστήρες ήταν πολλοί, λόγω κυρίως της στρατηγικής του θέσης) ήθελαν αυστηρή οριοθέτηση. Έτσι, το 1920 υπογράφηκε η Συνθήκη του Σβάλμπαρντ, ένα διεθνές κείμενο που αναγνώρισε την κυριαρχία της Νορβηγίας στο αρχιπέλαγος, αλλά με έναν σημαντικό αστερίσκο: πολίτες δεκάδων χωρών μπορούν να εγκατασταθούν και να εργαστούν χωρίς βίζα, χωρίς περιορισμούς και χωρίς την υποχρέωση να ανήκουν σε κάποια συγκεκριμένη εθνικότητα. Ένα διοικητικό υβρίδιο που δύσκολα συναντά κανείς αλλού.
Η Συνθήκη έφερε στο Σβάλμπαρντ μια πολυεθνική πραγματικότητα που παραμένει ζωντανή μέχρι σήμερα. Το Λονγκγίαρμπιεν είναι νορβηγικό αλλά θυμίζει μικρό διεθνές χωριό. Το Μπαρέντσμπουργκ είναι ρωσικό και λειτουργεί σαν αυτόνομη κοινότητα με τη δική της σχολή, το δικό της νοσοκομείο, ακόμη και τη δική της πολιτιστική ζωή. Η συνύπαρξη όλων αυτών έγινε όχι επειδή το Σβάλμπαρντ είχε ανάγκη από ανθρώπους, αλλά επειδή οι άνθρωποι είχαν ανάγκη από τον χώρο του: στην αρχή εκμεταλλεύθηκαν τα ορυχεία άνθρακα, στη συνέχεια ανέπτυξαν ερευνητικούς σταθμούς και βάσεις για τα (υπάρχοντα ή μελλοντικά) αρκτικά θαλάσσια περάσματα.
Δέκα διαφορετικές εθνικότητες
Σήμερα στο Σβάλμπαρντ ζουν περίπου 2.500 άνθρωποι: Ρώσοι και Ουκρανοί που ζουν μαζί, Πολωνοί, Γερμανοί, Σουηδοί, Δανοί, μέχρι και Ταϊλανδέζοι. Όμως τα τελευταία χρόνια το αρχιπέλαγος άλλαξε ρόλο. Πέρα από τα ορυχεία, η επιστήμη και ο τουρισμός έγιναν οι δύο βασικοί λόγοι ύπαρξής του. Η εγκατάσταση του Παγκόσμιου Θησαυροφυλακίου Σπόρων το 2008 έφερε στο Σβάλμπαρντ μια νέα, σχεδόν μυθική φήμη. Το θησαυροφυλάκιο είναι χτισμένο μισό μέσα στο βουνό, μακριά από σεισμούς και συγκρούσεις, και ουσιαστικά φιλοξενεί τα «αντίγραφα ασφαλείας» των σπόρων από τις περισσότερες γεωργικές καλλιέργειες του κόσμου.
Τουριστικά, πάντως, το Σβάλμπαρντ είναι μια όαση δραστηριοτήτων που δεν μπορεί να προσφέρει κανένα άλλο μέρος τόσο κοντά στον Αρκτικό κύκλο. Η περιήγηση με snowmobile πάνω στους παγωμένους κόλπους είναι σχεδόν μια τελετουργία για κάθε επισκέπτη. Οι εκδρομές σε παγετώνες γίνονται με ειδικά παπούτσια και εξοπλισμό και συχνά συνοδεύονται από την ανησυχία (παράλληλα μ’ έναν περίεργο… ενθουσιασμό) ότι κάπου μακριά μπορεί να κινείται μια πολική αρκούδα. Οι βόλτες με σκύλους-έλκηθρα δίνουν την αίσθηση στον ταξιδιώτη ότι μπαίνει σε μια άλλη εποχή.
Κυρίως, όμως, υπάρχει η εμπειρία του φωτός. Οι ταξιδιώτες έρχονται συνήθως για έναν από τους δύο μεγάλους πόλους του αρκτικού ημερολογίου: την πολική νύχτα και τον ήλιο του μεσονυχτίου. Στην πρώτη περίπτωση βλέπουν τον ουρανό να παίρνει βαθιά, μπλε χρώματα για εβδομάδες. Στη δεύτερη βλέπουν τον ήλιο να μη δύει ποτέ, να κάνει κύκλους γύρω από τον ορίζοντα.
Το Σβάλμπαρντ, παρά την εικόνα του ακραίου, παραμένει σήμερα εντυπωσιακά προσβάσιμο. Η Νορβηγία έχει αναπτύξει υποδομές που επιτρέπουν στον επισκέπτη να κινείται με ασφάλεια, και ταυτόχρονα επιμένει σε κανόνες που προστατεύουν αυτό το εύθραυστο κομμάτι του πλανήτη. Υπάρχει και μία ιδιαιτερότητα: Δεν επιτρέπεται να φύγει κανείς από το Λονγκγίαρμπιεν χωρίς τουφέκι (ενοικιαζόμενο φυσικά) όταν βγαίνεις εκτός των ορίων του οικισμού. Το τουφέκι δεν είναι αξεσουάρ, αλλά βασικό εργαλείο επιβίωσης.
Όλα αυτά κάνουν το Σβάλμπαρντ έναν προορισμό που δεν μοιάζει με κλασικό ταξίδι. Εκεί κανείς δεν πάει για να «ξεσκάσει». Αυτή η γωνιά της Γης έχει αποφύγει τον θόρυβο, δουλεύει με τους δικούς της κανόνες και επιτρέπει στον άνθρωπο να αισθανθεί μικρός μπροστά στην απεραντοσύνη του λευκού.
Φωτογραφίες: Getty Images / Ideal Image