Η ελίτ του πλούτου που επηρεάζει τις τιμές των έργων, πιστοποιεί και καθορίζει ποιοι καλλιτέχνες θα αποκτήσουν ιστορική και οικονομική βαρύτητα.
Η τέχνη είναι μια αγορά χωρίς «τιμοκατάλογο» και μπορεί να μετατραπεί σε επένδυση. Σε αυτό το περιβάλλον, οι μεγάλοι συλλέκτες λειτουργούν σαν άτυπες κεντρικές τράπεζες. Ρυθμίζουν την προσφορά, τη ζήτηση και την «ιστορική μνήμη» του καλλιτεχνικού έργου. Γνωρίζουν ότι ο έλεγχος ή η δημιουργία σπανιότητας μεταφράζεται σε κέρδος. Όταν ένας επενδυτής της τέχνης δανείζει έργα σε μουσείο ή όταν η συλλογή του -ή μέρος της- εμφανίζεται σε θεσμικό χώρο, παγιώνει το κύρος του. Δόξα και χρήμα. Ποιος μπορεί να αντισταθεί σε όλα αυτά;
1- Τα αδέλφια Ναχμάντ
Οι αδελφοί Έζρα Ναχμάντ και Ντέιβιντ Ναχμάντ είναι έμποροι τέχνης και συλλέκτες με εξειδίκευση στον κλασικό μοντερνισμό και τη μεταπολεμική ζωγραφική. Η οικογένεια Ναχμάντ αποτελεί χαρακτηριστική περίπτωση όπου η ιδιωτική συλλογή και το εμπόριο τέχνης συναντιούνται. Στην κατοχή τους περιλαμβάνονται εμβληματικά έργα του Πάμπλο Πικάσο, όπως το Garçon à la pipe και πίνακες από την όψιμη κυβιστική περίοδο, καθώς και έργα του Αμεντέο Μοντιλιάνι και του Κλοντ Μονέ. Έχουν καταβάλει επανειλημμένα ποσά άνω των 100 εκατομμυρίων δολαρίων για μεμονωμένα έργα, με τη συνολική τους συλλογή να εκτιμάται σε δισεκατομμύρια. Η ισχύς τους δεν είναι μόνο οικονομική. Είναι δομική: όταν κατέχεις πολλαπλά έργα του ίδιου καλλιτέχνη, μπορείς να «ρυθμίσεις» τη διαθεσιμότητα στην αγορά και να επηρεάσεις την καμπύλη τιμής.
2- Ο Κάρολος Γ΄
Μοναδική θεσμική περίπτωση αποτελεί η Royal Collection, ιδιοκτησίας του Κάρολου Γ΄, βασιλιά του Ηνωμένου Βασιλείου, με εξειδίκευση στη διαχείριση πολιτιστικής κληρονομιάς. Η συλλογή περιλαμβάνει τεράστιο εύρος έργων και αντικειμένων, από σχέδια παλαιών δασκάλων μέχρι ιστορικά τεκμήρια. Στον πυρήνα της βρίσκονται αριστουργήματα όπως τα σχέδια του Λεονάρντο ντα Βίντσι από το Codex Windsor, έργα του Χολμπάιν του Νεότερου και πίνακες του Ρέμπραντ. Εδώ το «κέρδος» δεν μετριέται με ρευστοποίηση, αλλά με κύρος: η θεσμική επικύρωση λειτουργεί σαν σφραγίδα αυθεντίας, καθορίζοντας τι θεωρείται πολιτιστικό κεφάλαιο. Η επιρροή της αγοράς είναι έμμεση, αλλά βαθιά: όταν ένα έργο «μπαίνει στον κανόνα», η κατηγορία του αποκτά νέα αποτίμηση.
3- Στιβ Κόεν
Στις Ηνωμένες Πολιτείες, ο Στιβ Κόεν, ιδρυτής της Point72 Asset Management, ειδικεύεται στις εναλλακτικές επενδύσεις και στις αγορές υψηλού ρίσκου. Το 2015 κατέβαλε περίπου 155 εκατ. δολάρια για τον πίνακα Le Rêve του Πάμπλο Πικάσο. Για τον Κόεν, η τέχνη είναι asset class: εργαλείο διαφοροποίησης, αποθήκη αξίας και, όταν χρειάζεται, στοιχείο ρευστοποίησης. Είναι στρατηγικός επενδυτής. Αγοράζει κορυφαία έργα που έχουν ήδη ισχυρή ζήτηση, γιατί αυτά λειτουργούν σαν «blue chips» της αγοράς τέχνης.
4- Φρανσουά Πινό
Κεντρική φιγούρα της ευρωπαϊκής αγοράς είναι ο Φρανσουά Πινό, ιδρυτής του ομίλου Kering, με εξειδίκευση στη βιομηχανία πολυτελών ειδών και μόδας. Έχει καταβάλει ποσά κοντά στα 90 εκατομμύρια δολάρια για έργα του Μαρκ Ρόθκο. Το μοντέλο Πινό έχει τη δική του μεθοδολογία: μετατρέπει τη συλλογή σε δημόσια εμπειρία, χτίζοντας θεσμικό αφήγημα γύρω από τα έργα. Όταν ένας συλλέκτης έχει και «σκηνή» για να εκθέσει, δεν αγοράζει απλώς τέχνη, αλλά παράγει πολιτιστική αξία που επιστρέφει ως οικονομική υπεραξία.
5- Μπερνάρ Αρνό
Στον ίδιο άξονα κινείται ο Αρνό, πρόεδρος και διευθύνων σύμβουλος της LVMH, με εξειδίκευση στο luxury branding. Το 2022 φέρεται να κατέβαλε περίπου 110 εκατ. δολάρια για έργο του Ζαν-Μισέλ Μπασκιά. Στην περίπτωσή του, η τέχνη «κουμπώνει» με την πολυτέλεια: δεν αγοράζει μόνο έργα, αγοράζει σύμβολα, και τα σύμβολα αυτά ενισχύουν το οικοσύστημα κύρους των brands που ελέγχει.
6- Άλις Γουόλτον
H κληρονόμος της Walmart, δραστηριοποιείται επιχειρηματικά στον τομέα του λιανεμπορίου και της πολιτιστικής φιλανθρωπίας. Το 2011 κατέβαλε 35 εκατ. δολάρια για τον πίνακα Kindred Spirits του Άσερ Ντουράντ. Η κίνησή της ανέδειξε κάτι κρίσιμο: ένας συλλέκτης μπορεί να αλλάξει την «ιεραρχία» ενός εθνικού κανόνα, να επανατιμολογήσει σχολές και περιόδους και να κατευθύνει μουσεία, εκθέσεις και αγορές γύρω από το αφήγημα που επιλέγει να στηρίξει.
7- Λέον Μπλακ
Ο Λέον Μπλακ, συνιδρυτής της Apollo Global Management, ειδικεύεται στις εξαγορές και στις επενδύσεις ιδιωτικών κεφαλαίων. Έχει καταβάλει ποσά άνω των 100 εκατ. δολαρίων για έργα του Έντβαρντ Μουνκ. Η λογική του είναι «private equity»: αγορά ποιότητας, διακράτηση, θεσμική ενίσχυση μέσω δανεισμών και εκθέσεων και επιλογή της κατάλληλης στιγμής για μεταβίβαση. Η τέχνη γίνεται εδώ αντιστάθμισμα κινδύνου, ένα περιουσιακό στοιχείο που λειτουργεί έξω από τις καθημερινές διακυμάνσεις των αγορών.
8- Σεΐχα Αλ Μαγιάσα μπιντ Χαμάντ Αλ Θάνι
Καθοριστική είναι η επιρροή της Σεΐχα Αλ Μαγιάσα μπιντ Χαμάντ Αλ Θάνι, επικεφαλής των Μουσείων του Κατάρ, με εξειδίκευση στην πολιτιστική διπλωματία και τη γεωπολιτική ισχύ. Το 2015 κατέβαλε 179 εκατ. δολάρια για τον πίνακα Les Femmes d’Alger του Πικάσο, τιμή-ρεκόρ που αναδιαμόρφωσε την αγορά. Αυτές οι αγορές δεν είναι απλώς «ακριβά τρόπαια»: είναι επένδυση σε κύρος κράτους, επιρροή και διεθνή πολιτιστική θέση.
9- Ντέιβιντ Γκέφεν
Eπιχειρηματίας των media και της ψυχαγωγίας, με εξειδίκευση στη μουσική και τον κινηματογράφο, έχει καταβάλει ποσά άνω των 140 εκατομμυρίων δολαρίων για έργα του Τζάκσον Πόλοκ. Οι κινήσεις του λειτουργούν ως σήματα αγοράς: όταν αγοράζει ή πουλά, ενεργοποιεί ολόκληρες κατηγορίες συλλεκτών και αυξάνει τη ρευστότητα σε συγκεκριμένα ονόματα.
10- Κεν Γκρίφιν
Ο δέκατος «παίκτης» που δεν μπορεί να λείπει από μια τέτοια λίστα είναι ο ιδρυτής και διευθύνων σύμβουλος της Citadel, με εξειδίκευση στο trading, στα hedge funds και στις αγορές κεφαλαίου. Ο Γκρίφιν έχει καταβάλει ποσά της τάξης των 300 εκατoμμυριων δολαρίων για έργα όπως πίνακες του Βίλεμ ντε Κούνινγκ και του Τζάκσον Πόλοκ, επιβεβαιώνοντας πώς η τέχνη μπορεί να λειτουργήσει ως «υπερπολυτελές store of value». Για τέτοιους συλλέκτες, η αγορά ενός κορυφαίου έργου είναι ταυτόχρονα επένδυση, δήλωση status και εργαλείο πολιτιστικής επιρροής.
Κοινός παρονομαστής και των δέκα ισχυρών συλλεκτών είναι ο έλεγχος. Η τέχνη γίνεται επένδυση όταν συγκεντρώνεται σε λίγα χέρια, όταν αποκτά αφήγημα και όταν συνδέεται με κεφάλαιο, κύρος και στρατηγική. Σε αυτό το περιβάλλον, οι συλλέκτες δεν παρακολουθούν την αγορά. Τη διαμορφώνουν.