Με πεντακόσια αντίτυπα, λίγες δανεικές χιλιάδες μάρκα και μια παράξενη ιδέα για τη σιωπή, ο Manfred Eicher άλλαξε για πάντα τον τρόπο που ακούμε μουσική.
Χρειάζεται ιδιοφυΐα για να δημιουργήσεις σπουδαία μουσική. Ίσως όμως χρειάζεται μια ακόμη πιο σπάνια μορφή ιδιοφυΐας για να την αναγνωρίσεις εκεί όπου κανείς άλλος δεν σκέφτηκε να ακούσει. Και λίγη τύχη, εκείνη που φέρνει τους κατάλληλους ανθρώπους στο ίδιο δωμάτιο, την κατάλληλη στιγμή. Στις 24 Νοεμβρίου του 1969, σε ένα στούντιο στο Λούντβιγκσμπουργκ της Γερμανίας, ένας νεαρός μουσικός, μόλις 26 ετών, παρακολουθούσε έναν Αμερικανό πιανίστα να ηχογραφεί με το τρίο του. Ο πιανίστας ήταν ο Mal Waldron, ένας άνθρωπος που είχε συνοδεύσει την Billie Holiday, είχε συνεργαστεί με κορυφαίους μουσικούς και, μετά από δύσκολες προσωπικές περιπέτειες, είχε εγκατασταθεί στην Ευρώπη.
Ο νεαρός ήταν ο Manfred Eicher, ένας κοντραμπασίστας που είχε αποφασίσει να φτιάξει τη δική του δισκογραφική εταιρεία, χωρίς επιχειρηματική εμπειρία και με 16.000 δανεικά γερμανικά μάρκα. Το άλμπουμ ονομάστηκε Free at Last, τυπώθηκαν αρχικά 500 αντίτυπα και στο εξώφυλλο υπήρχαν τρία γράμματα, ECM, άγνωστα τότε αλλά σχεδόν μυθικά αργότερα για όσους αντιμετώπιζαν τη μουσική ως κάτι σοβαρότερο από συντροφιά. Υπάρχουν άνθρωποι που δεν λένε «ακούω τζαζ» ή «ακούω σύγχρονη κλασική». Λένε «ακούω ECM» και ξέρουν ακριβώς τι εννοούν, παρότι δυσκολεύονται να το εξηγήσουν. Δεν είναι ένας συγκεκριμένος ρυθμός ή μια συνταγή με σαξόφωνο, πιάνο και αρκετή μελαγχολία. Είναι η αίσθηση ότι ο ήχος έχει βάθος, ο χώρος δική του προσωπικότητα και η επόμενη νότα δεν χρειάζεται να βιαστεί επειδή ο κόσμος έχασε την υπομονή του. Η ECM πέτυχε κάτι που λίγες εταιρείες κατάφεραν, να μετατρέψει το γούστο ενός ανθρώπου σε διεθνή πολιτιστική υπογραφή, χωρίς να φυλακίσει τους καλλιτέχνες σε έναν κοινό ήχο, σε μια προβλέψιμη μανιέρα.
Ο εμβληματικός ιδρυτής της ανεξάρτητης ECM Records
Ο Eicher γεννήθηκε το 1943 στο Λιντάου, δίπλα στη λίμνη Κωνσταντίας, σε ένα σπίτι όπου ακουγόταν Schubert, έμαθε βιολί και αργότερα κοντραμπάσο, προτού τον κερδίσει η τζαζ και θρύλοι όπως ο Miles Davis και ο Bill Evans. Από την Deutsche Grammophon δανείστηκε την πειθαρχία των κλασικών ηχογραφήσεων και από τον κινηματογράφο, που λάτρευε ήδη ως φοιτητής στο Βερολίνο, την αίσθηση ότι ένας δίσκος χρειάζεται μοντάζ, δραματουργία και διάρκεια. Δεν σχεδίασε τη δική του μουσική αυτοκρατορία σε κάποιο επιχειρηματικό γραφείο, άρχισε γράφοντας γράμματα με αδέξια αγγλικά σε Αμερικανούς μουσικούς που θαύμαζε, προτείνοντάς τους να δουλέψουν μαζί του.
Το 1970 ήταν ο επόμενος, ο καρμικός, σταθμός στην εξέλιξη της νέας εταιρείας. Στη Νορβηγία, η ηχογράφηση του Afric Pepperbird του Jan Garbarek ξεκίνησε σε έναν χώρο με ακατάλληλη ακουστική και μεταφέρθηκε σε στούντιο του Όσλο, όπου ο Eicher γνώρισε τον νεαρό ηχολήπτη Jan Erik Kongshaug. Δεν χρειάζονταν πολλές εξηγήσεις μεταξύ τους, ένα βλέμμα αρκούσε για να αλλάξει η θέση ενός μικροφώνου, να στηθεί ένα εντελώς νέο ηχητικό τοπίο. Οι δύο άνδρες άφησαν τον φυσικό ήχο του δωματίου να συμμετέχει στη μουσική, με το πιάνο να έχει σώμα, το κοντραμπάσο ξύλο και χορδή, και το σαξόφωνο την αναπνοή ενός ανθρώπου πριν γίνει όργανο. Έτσι γεννήθηκε εκείνος ο διάφανος, ευρύχωρος ήχος που έκανε τις ηχογραφήσεις της ECM δοκιμασία και απόλαυση για όσους είχαν την τύχη -και τα χρήματα- να αποκτήσουν καλά στερεοφωνικά.
«Ο ομορφότερος ήχος μετά στη σιωπή», έγραψε κάποτε το καναδικό Coda, χαρίζοντας στην εταιρεία το πιο διάσημο σύνθημά της. Ο Eicher το βρήκε παιχνιδιάρικο και το υιοθέτησε ως το μυθικό σλόγκαν της εταιρείας του από τότε καθώς πίσω από τη φράση υπήρχε η ουσία της δουλειάς του. Να μην πνίγεται η μουσική από την παραγωγή, να ακούγεται η απόσβεση της νότας, να μένει λίγος αέρας ανάμεσα στους μουσικούς. Το περίφημο «ECM sound» δεν είναι υποχρεωτικά χαμηλόφωνο, στον κατάλογο υπάρχουν ηλεκτρικές εκρήξεις και άγριος αυτοσχεδιασμός, αλλά ο Eicher έχει το σπάνιο ένστικτο να καταλαβαίνει τι πρέπει να μείνει απέξω. Μπορεί κάποιοι να τον κατηγορούσαν ως δύσκολο ή δύστροπο, όμως όλοι αναγνώριζαν το εξαιρετικό «αυτί» του και την ασύλληπτη ικανότητά του να παίρνει το μέγιστο από όλους τους μουσικούς με τους οποίους συνεργάστηκε.
Το πιο ασυνήθιστο χάρισμά του
Ο Eicher αναγνωρίζει το ταλέντο εκεί όπου άλλοι διακρίνουν μια ιδιοτροπία και έχει το θάρρος να αφήσει αυτό το διαφορετικό να παραμείνει διαφορετικό. Μπορεί να ακούσει κάτι στο ραδιόφωνο οδηγώντας, να μαζέψει ένα ξεχασμένο demo από κάποιο στούντιο ή να συνδυάσει μουσικούς που δεν είχαν φανταστεί ότι ανήκουν στο ίδιο ή παραπλήσιο είδος. Ο ίδιος επιμένει ότι δεν διαθέτει συνταγή και αρνείται πεισματικά πως υπάρχει μία ενιαία αισθητική ECM. Ίσως γι’ αυτό ο κατάλογός της εξακολουθεί να εκπλήσσει ακόμη και τους πιο αφοσιωμένους ακροατές.
Το 1975 το Köln Concert του Keith Jarrett, που παραλίγο να ματαιωθεί εξαιτίας ενός προβληματικού πιάνου και της εξάντλησης του μουσικού, έγινε επιτυχία εκατομμυρίων αντιτύπων και χάρισε στην ECM την οικονομική δυνατότητα να παραμείνει ανυπάκουη. Αντί ο Eicher να αναζητήσει δεκάδες απομιμήσεις της επιτυχίας, συνέχισε να χρηματοδοτεί δύσκολες μουσικές. Ένα βράδυ, οδηγώντας σε γερμανικό αυτοκινητόδρομο, άκουσε το Tabula Rasa του Arvo Part, σταμάτησε το αυτοκίνητο για να το προσέξει και λίγα χρόνια αργότερα, το 1984, δημιούργησε την ECM New Series, ανοίγοντας μια πόρτα από την τζαζ στη σύγχρονη σύνθεση, στην παλαιά εκκλησιαστική μουσική και σε ένα σύμπαν χωρίς τα συνηθισμένα σύνορα.
Την ίδια στιγμή συνέβαινε κάτι εξίσου ασυνήθιστο στα δισκάδικα. Οι φανατικοί της ECM αγόραζαν δίσκους στα τυφλά, αναγνωρίζοντας τη λιτή τυπογραφία και τα αινιγματικά εξώφυλλα της Barbara Wojirsch και του φωτογράφου Dieter Rehm, τις γκρίζες θάλασσες και τις άδειες εκτάσεις που έμοιαζαν βγαλμένες από ταινία του Tarkovsky. Το εξώφυλλο ήταν υπόσχεση, όχι διαφημιστικό περιτύλιγμα, και το όνομα του καλλιτέχνη μπορούσε να είναι εντελώς άγνωστο. Ο αγοραστής ήξερε πως πιθανότατα δεν θα ερωτευόταν τον δίσκο από την πρώτη ακρόαση, αλλά εμπιστευόταν τον άνθρωπο που τον είχε επιλέξει, έναν παράξενο προσωπικό φίλο στο Μόναχο με μακριά ατημέλητα μαλλιά, τον οποίο δεν είχε συναντήσει ποτέ. Για έναν καλλιτέχνη η ένταξη στον κατάλογο ήταν τίτλος τιμής, κάτι ανάλογο με τη δημοσίευση σε έναν εκδοτικό οίκο υψηλού κύρους, όπου το έργο δεν εγκαταλείπεται επειδή ολοκληρώθηκε η εμπορική του σεζόν, αλλά παραμένει διαθέσιμο ώστε να βρει τον ακροατή του, ακόμη και δεκαετίες αργότερα.
Η ιδιαίτερη θέση της Ελλάδα
Την Ελένη Καραΐνδρου, την ανακάλυψε ο Eicher μέσω της μουσικής για τις ταινίες του Θόδωρου Αγγελόπουλου και συνεργάστηκε μαζί της από το Music for Films του 1991 έως μεγάλες κινηματογραφικές και θεατρικές παραγωγές. Μιλούσε γι’ αυτήν ως δημιουργό που γνωρίζει τη δύσκολη τέχνη του απλού, όχι της απλούστευσης. Η Σαβίνα Γιαννάτου με τους Primavera en Salonico, ο Βασίλης Τσαμπρόπουλος με τις βυζαντινές του αναφορές στο πιάνο (το «Η Ζωή εν Τάφω» ό,τι πιο αυθεντικό έχει γραφτεί ως διασκευή σε βυζαντινό ύμνο) και ο Σωκράτης Σινόπουλος με την πολίτικη λύρα διεύρυναν αυτή την παρουσία, ενώ η Μαρία Φαραντούρη συναντήθηκε με τον Charles Lloyd στο Athens Concert του Ηρωδείου. Στον κατάλογο βρίσκονται επίσης ο Λεωνίδας Καβάκος και η Κωνσταντία Γούρζη, καθώς και πολλοί Έλληνες μουσικοί που συμμετείχαν στις μεγάλες παραγωγές της εταιρείας.
Ακόμη και όταν η ECM συμφιλιώθηκε με το streaming, το 2017, ο Eicher δεν παραιτήθηκε από την ιδέα ότι ένας δίσκος έχει δική του ακολουθία, δικό του χρόνο και εικόνα, ενώ οι βινυλιακές επανεκδόσεις Luminessence υπενθύμισαν ότι ορισμένα έργα αντέχουν καλύτερα από τις μόδες που τα περιβάλλουν. Η επιμονή αυτή μπορεί να μοιάζει παλιομοδίτικη, όσο όμως υπάρχουν άνθρωποι που αναζητούν έναν δίσκο όχι για να γεμίσουν τον χρόνο τους αλλά για να τον κατοικήσουν, θα βρίσκει ανταπόκριση.
Υπάρχουν βράδια που επιστρέφω στο Für Alina του Part, όπως ηχογραφήθηκε για την ECM, χαμηλώνω την ένταση και αφήνω τις λιγοστές νότες να μπλεχτούν με τους ήχους του δωματίου. Μετά από δεκαετίες τυφλής πίστης στον μεγάλο Eicher (όχι πάντα χωρίς ενστάσεις και βινύλια που έμειναν στο ράφι) με ενδιαφέρει λιγότερο η επόμενη νότα και περισσότερο αυτό που αφήνει πίσω της η προηγούμενη, εκείνη η ανεπαίσθητη απόσταση στην οποία ο Eicher αφιέρωσε μια ζωή ακρόασης, επιλογών και σχεδόν παράλογης επιμονής. Ίσως αυτό να είναι τελικά η ECM. Η μουσική που ακούς όταν έχει τελειώσει.
Εισαγωγική φωτογραφία: Getty Images/Ideal Image
