Δεν υπόσχονται τη σωτηρία της ψυχής, αλλά οικονομική ελευθερία, αυτοβελτίωση και προσωπική επιτυχία. Οι αιρέσεις σήμερα αλλάζουν προσωπείο, όχι όμως και στόχο: τη χειραγώγηση των ανθρώπων.
Οι πιο γνωστές αιρέσεις του περασμένου αιώνα είχαν έναν κοινό παρονομαστή: συγκέντρωναν τους οπαδούς τους στον ίδιο φυσικό χώρο, απομακρύνοντάς τους σταδιακά από οικογένεια, φίλους και κάθε εξωτερική επιρροή. Στη σημερινή ψηφιακή εποχή, ο χώρος αυτός δεν είναι πλέον ένα απομονωμένο ράντσο ή μια κλειστή κοινότητα. Είναι μια ομάδα στο Telegram, ένας λογαριασμός στο Instagram, ένα κανάλι στο YouTube ή μια συνδρομητική πλατφόρμα, όπου η αίσθηση εγγύτητας και εμπιστοσύνης μπορεί να αναπτυχθεί χωρίς να συναντηθούν ποτέ από κοντά οι άνθρωποι που συμμετέχουν.
Το γεγονός ότι η «στρατολόγηση» έχει μεταφερθεί στο διαδίκτυο δεν σημαίνει ότι έχει γίνει λιγότερο επικίνδυνη. Αντίθετα, αρκετοί ερευνητές υποστηρίζουν ότι οι μηχανισμοί επιρροής έχουν γίνει πιο διακριτικοί και σε ορισμένες περιπτώσεις, πιο αποτελεσματικοί. Οι σύγχρονες ομάδες υψηλού ελέγχου δεν χρειάζεται πλέον να απομονώσουν σωματικά τα μέλη τους, αρκεί να καταφέρουν να μονοπωλήσουν τον χρόνο, την προσοχή και τελικά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνονται την πραγματικότητα. «Δεν είναι η ιδεολογία που καθορίζει αν μια ομάδα λειτουργεί ως αίρεση, αλλά ο τρόπος με τον οποίο αποκτά και διατηρεί τον έλεγχο πάνω στα μέλη της», υποστηρίζει η κοινωνιολόγος Janja Lalich. Όπως επισημαίνει, οι ομάδες υψηλού ελέγχου προσαρμόζουν διαρκώς την εικόνα και τη ρητορική τους στις ανάγκες κάθε εποχής. Έτσι, αν στο παρελθόν επικαλούνταν τη θρησκεία ή τον μυστικισμό, σήμερα μπορεί να χρησιμοποιούν την αυτοβελτίωση, την επιχειρηματικότητα ή την ευεξία ως όχημα για να προσελκύσουν νέα μέλη.
Πουλούν μια νέα ταυτότητα
Οι σύγχρονες ομάδες χειραγώγησης δεν ζητούν εξαρχής χρήματα ούτε απόλυτη αφοσίωση. Αυτό που προσφέρουν είναι μια υπόσχεση που για κάποιους είναι η οικονομική ανεξαρτησία, για άλλους η καλύτερη υγεία, η ψυχική ισορροπία ή η προσωπική εξέλιξη. Έτσι, ο ηγέτης δεν εμφανίζεται απαραίτητα ως θρησκευτικός καθοδηγητής. Μπορεί να είναι ένας life coach, ένας crypto guru, ένας masculinity coach, ένας wellness influencer, ένας biohacker ή ένας μέντορας οικονομικής ελευθερίας. Το αντικείμενο αλλάζει ανάλογα με τις τάσεις της εποχής και τις ανάγκες του κοινού στο οποίο απευθύνεται. Αυτό που δεν αλλάζει είναι η εδραίωση της πεποίθησης ανάμεσα στους πιστούς ότι ο ηγέτης κατέχει μια γνώση στην οποία οι υπόλοιποι δεν έχουν πρόσβαση.
Σύμφωνα με τον ψυχίατρο Íñigo Rubio, πρόεδρο της Ιβηροαμερικανικής Ένωσης για τη μελέτη της ψυχολογικής κακοποίησης, οι σύγχρονες αιρέσεις έχουν υιοθετήσει τη λογική του καπιταλισμού και των influencers. Δημιουργούν προσωπικά brands, καλλιεργούν πιστές κοινότητες και αναπτύσσουν ένα οικοσύστημα υπηρεσιών που μπορεί να περιλαμβάνει συνδρομές, διαδικτυακά σεμινάρια, retreats, workshops και ατομικά προγράμματα καθοδήγησης. Σταδιακά, η σχέση ανάμεσα στον ηγέτη και τον ακόλουθο μετατρέπεται και σε οικονομική σχέση.
Το κρίσιμο στοιχείο, ωστόσο, δεν είναι το επιχειρηματικό μοντέλο. Είναι η δημιουργία μιας νέας ταυτότητας, το γεγονός ότι ο ακόλουθος αρχίζει να αισθάνεται ότι δεν παρακολουθεί απλώς κάποιον στο διαδίκτυο, αλλά ότι ανήκει σε μια ξεχωριστή κοινότητα ανθρώπων που έχουν αφυπνιστεί. Από εκείνο το σημείο και μετά, η ομάδα παύει να είναι μια απλή πηγή πληροφόρησης και γίνεται βασικό σημείο αναφοράς για τον τρόπο σκέψης, τις επιλογές και πολλές φορές, για τις ίδιες τις προσωπικές σχέσεις. Η χειραγώγηση δεν ξεκινά από την πρώτη μέρα. Οι περισσότεροι ερευνητές περιγράφουν μια σταδιακή διαδικασία, στην οποία κάθε νέο βήμα μοιάζει λογικό και φυσικό σε σχέση με το προηγούμενο. Ο έλεγχος επιβάλλεται μέσα από μικρές, διαδοχικές αλλαγές που κάνουν το άτομο να εξαρτάται όλο και περισσότερο από την ομάδα για να ερμηνεύσει την πραγματικότητα.
Η προσοχή ως νόμισμα
Σε αυτούς τους μηχανισμούς η ψηφιακή εποχή έχει προσφέρει ένα πλεονέκτημα που οι παραδοσιακές αιρέσεις δεν διέθεταν ποτέ: τη δυνατότητα να βρίσκονται διαρκώς δίπλα στον ακόλουθό τους. Οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης λειτουργούν με βάση αυτό που οι ερευνητές αποκαλούν «οικονομία της προσοχής» (attention economy). Σε αυτό το μοντέλο, το πιο πολύτιμο αγαθό δεν είναι το ίδιο το προϊόν, αλλά ο χρόνος και η προσοχή των χρηστών. Όσο περισσότερο κάποιος παρακολουθεί το περιεχόμενο ενός δημιουργού, τόσο αυξάνεται η πιθανότητα να τον εμπιστευτεί, να αγοράσει τις υπηρεσίες του ή να υιοθετήσει τις απόψεις του. Οι αλγόριθμοι ενισχύουν ακόμη περισσότερο αυτό το φαινόμενο. Αφού εντοπίσουν το ενδιαφέρον ενός χρήστη για ένα συγκεκριμένο θέμα, του προτείνουν όλο και περισσότερο παρόμοιο περιεχόμενο. Σιγά σιγά δημιουργείται ένα περιβάλλον στο οποίο οι ιδέες, τα πρόσωπα και τα αφηγήματα επαναλαμβάνονται διαρκώς.
Η τάση αυτή απασχολεί πλέον και τις διωκτικές αρχές. Σε ενημερωτικό σημείωμα που δημοσίευσε η Europol το 2025, προειδοποιεί ότι ομάδες που λειτουργούν με χαρακτηριστικά αίρεσης αξιοποιούν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, τις πλατφόρμες gaming και τις εφαρμογές ανταλλαγής μηνυμάτων για να εντοπίζουν ευάλωτους ανθρώπους και να οικοδομούν σταδιακά σχέσεις εξάρτησης μέσω τεχνικών ψυχολογικής χειραγώγησης. Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί το γεγονός ότι οι ανήλικοι και οι νεαροί ενήλικες είναι συχνά πιο εκτεθειμένοι, καθώς αναζητούν ταυτότητα, αποδοχή και αίσθηση του ανήκειν.
Οι αιρέσεις του 21ου αιώνα δεν χρειάζονται απαραίτητα κοινόβια στη μέση του πουθενά, αυστηρούς κανόνες ένδυσης ή φυσικό εγκλεισμό για να αυξήσουν την επιρροή τους. Χρειάζονται έναν χαρισματικό ηγέτη, ένα ελκυστικό αφήγημα και τα μέσα για να μετατρέψουν την προσοχή σε εμπιστοσύνη, την εμπιστοσύνη σε εξάρτηση και την εξάρτηση σε έλεγχο. Η οθόνη του κινητού έχει γίνει ο νέος χώρος στρατολόγησης και προσηλυτισμού και, όπως επισημαίνουν οι ερευνητές, αυτό είναι το κρίσιμό χαρακτηριστικό που δυσχεραίνει την έγκαιρη αναγνώριση των σύγχρονων μορφών χειραγώγησης.
Εξωτερική φωτογραφία: @ Igor Omilaev / Unsplash