Ο Σοπενχάουερ κατεβάζει τη λογική από τον θρόνο της. Ο Δαρβίνος κατεβάζει τον άνθρωπο από κάθε ναρκισσιστικό πλέγμα: δεν είμαστε έξω από τη φύση, αλλά μέρος της. Δύο διαφορετικές εποχές. Δύο μέθοδοι.
Ο ένας υπήρξε Γερμανός φιλόσοφος και συγγραφέας, σημαντικός φιλόσοφος που έβαλε στο κέντρο της σκέψης του την επιθυμία, τον πόνο και τη ματαιότητα. Ο άλλος ήταν ο Βρετανός βιολόγος, γεωλόγος και ερευνητής, ο άνθρωπος που εξήγησε την εξέλιξη των έμβιων ειδών.
Ο Άρτουρ Σοπενχάουερ αναζήτησε τη δύναμη που ωθεί την ανθρώπινη ανάγκη. Ο Κάρολος Δαρβίνος προσπάθησε να εξηγήσει πώς τα είδη αλλάζουν και διαμορφώνονται με τον χρόνο. Και οι δύο τους εξέλιξαν το θεωρητικό τους πλαίσιο σε μια Ευρώπη που οι ιδέες και η νεωτερικότητα είχαν ένταση και χώρο στον διάλογο των κοινωνιών. Ο ένας αγωνίστηκε για να ορίσει την αιώνια σκιά που αφήνει η ματαιότητα στη συμπεριφορά του ανθρώπου. Ο άλλος συμπεριέλαβε τον άνθρωπο ως ζωντανό οργανισμό που ανήκει στη φύση. Και τους δύο ενώνει ένα θεμελιώδες, ίσως ακόμα αναπάντητο, ερώτημα: γιατί η ζωή αγωνίζεται για τη συνέχειά της;
Ο Σοπενχάουερ γεννήθηκε το 1788 στο Ντάντσιχ, το σημερινό Γκντανσκ της Πολωνίας. Στα φιλοσοφικά κείμενά του τον απασχόλησαν η επιθυμία, ο πόνος, η ηθική και η τέχνη. Στον πυρήνα της σκέψης του βρίσκεται το σκοτάδι της «βούλησης». Καταγράφει την τυφλή ορμή που μας διακατέχει για τη ζωή και όσα μας σπρώχνουν να επιθυμούμε, να ικανοποιούμαστε, να αποφεύγουμε τον θάνατο, να αναπαραγόμαστε. Για τον Σοπενχάουερ ο άνθρωπος είναι καταδικασμένος να γεννά ατέρμονες επιθυμίες και ανάγκες. Στο διασημότερο βιβλίο του «Ο κόσμος ως βούληση και παράσταση», που ολοκληρώθηκε το 1818, γράφει: «Κάθε σκοπός που επιτυγχάνεται είναι επίσης η αρχή μιας νέας πορείας».
Ο Κάρολος Δαρβίνος γεννήθηκε το 1809 στο Σρούσμπερι της Αγγλίας. Ο πατέρας του ήταν γιατρός. Ήθελε ο γιος του να ακολουθήσει την ιατρική. Ο Δαρβίνος γράφτηκε στο πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου, αλλά το εγκατέλειψε. Αργότερα πέρασε στο Christ’s College του Κέιμπριτζ, αναζητώντας την εκκλησιαστική καριέρα. Μια παραδοξότητα. Ο άνθρωπος που αφιέρωσε τη ζωή του σε μια ιδέα που αμφισβήτησε βαθιά την παραδοσιακή Χριστιανική αντίληψη για τη δημιουργία των ειδών κάποια στιγμή θέλησε να γίνει ιερωμένος.
Τελικά ο Δαρβίνος έγινε βιολόγος, γεωλόγος, ερευνητής και συγγραφέας επιστημονικών έργων, δουλεύοντας ως ανεξάρτητος επιστήμονας, χωρίς πανεπιστημιακή έδρα. Τη θεωρία του παρουσίασε στο βιβλίο «Περί της καταγωγής των ειδών μέσω της φυσικής επιλογής», που εκδόθηκε στο Λονδίνο από τον εκδοτικό οίκο John Murray, το 1859. Η πρώτη έκδοση τυπώθηκε σε 1.250 αντίτυπα. Εξαντλήθηκε αμέσως. Μέχρι το 1880 οι βρετανικές εκδόσεις και ανατυπώσεις είχαν φτάσει συνολικά τα 21.500 αντίτυπα. Είναι ένα βιβλίο που εξακολουθεί να κυκλοφορεί παγκοσμίως και υπολογίζεται ότι ακόμη και σήμερα πωλούνται περίπου 100.000 αντίτυπά του κάθε χρόνο.
Δύο άνδρες στον ίδιο αιώνα, σε διαφορετικό όμως θεωρητικό σύμπαν
Η φυσική επιλογή, στην απλούστερη εκδοχή της, λέει το εξής: μέσα στο ίδιο είδος δεν είναι όλα τα άτομα ακριβώς ίδια. Κάποια έχουν χαρακτηριστικά που τα βοηθούν να επιβιώσουν και να κάνουν απογόνους. Αν αυτά τα χαρακτηριστικά περνούν στους απογόνους τους, μετά την πάροδο γενιών γίνονται όλο και συχνότερα. Έτσι ένα είδος αλλάζει σταδιακά και σε πολύ μεγάλο βάθος χρόνου, μπορούν να δημιουργηθούν νέα είδη. «Η φυσική επιλογή εξετάζει διαρκώς, σε ολόκληρο τον κόσμο, κάθε παραλλαγή, ακόμη και την πιο μικρή, απορρίπτοντας ό,τι είναι επιβλαβές και διατηρώντας ό,τι είναι ωφέλιμο», γράφει ο Δαρβίνος, στο βιβλίο «Η καταγωγή των ειδών».
Ο Σοπενχάουερ δεν πίστευε ότι ο κόσμος οδηγείται αναγκαστικά προς έναν καλύτερο ή ανώτερο προορισμό. Θεωρούσε ότι πίσω από τον κόσμο δεν υπάρχει ένας λογικός μηχανισμός που τον οδηγεί προς την πρόοδο ή την τελειότητα, αλλά μια τυφλή βούληση που διαρκώς διεκδικεί και συγκρούεται. Για τον Σοπενχάουερ η ζωή βρίσκεται στο δίπολο ανάμεσα στην επιθυμία και την αέναη ακύρωση. Ο άνθρωπος γεννιέται επιθυμώντας. Αν δεν αποκτήσει αυτό που θέλει, υποφέρει. Αν το αποκτήσει, η ικανοποίηση διαρκεί λίγο. Μέχρι μια νέα επιθυμία να εμφανιστεί και να λάμψει ως επόμενος στόχος του. «Η ζωή ταλαντεύεται σαν εκκρεμές ανάμεσα στον πόνο και την πλήξη», έγραψε στο βιβλίο «Ο κόσμος ως βούληση και παράσταση». Υπόσχεση και ματαιότητα. Ένας αυτοτροφοδοτούμενος κύκλος της ζωής. Ο Σοπενχάουερ υποστηρίζει ότι κανένα επίτευγμα και καμία ικανοποίηση δεν σταματά οριστικά την αδιάκοπη επιθυμία. Όσο δεν έχουμε αυτό που θέλουμε, πονάμε επειδή μας λείπει. Όταν το αποκτήσουμε, σύντομα θέλουμε κάτι άλλο. Η οριστική ικανοποίηση παραμένει άπιαστο όνειρο.
Ο Δαρβίνος έβλεπε έναν κόσμο γεμάτο κίνηση. Τον παρατηρούσε. Η σκέψη του από ένα σημείο και μετά είναι αποτοξινωμένη από κάθε μεταφυσική διάθεση. «Παράγονται περισσότερα άτομα από όσα είναι δυνατόν να επιβιώσουν» (Κάρολος Δαρβίνος, Η Καταγωγή των Ειδών, 1859). Ο Δαρβίνος μιλά για «αγώνα για την ύπαρξη». Προειδοποιεί όμως ότι δεν εννοεί μόνο μάχη. «Χρησιμοποιώ τον όρο “αγώνας για την ύπαρξη” με ευρεία και μεταφορική έννοια, που περιλαμβάνει την εξάρτηση ενός όντος από ένα άλλο», έγραψε στην «Καταγωγή των Ειδών», το 1859. Στο τέλος γράφει: «Από μια τόσο απλή αρχή εξελίχθηκαν αμέτρητες μορφές, πανέμορφες και θαυμαστές». Στο βιβλίο «Περί του θεμελίου της ηθικής» ο Σοπενχάουερ τοποθετεί τη συμπόνια στον πυρήνα της ηθικής του. «Η συμπόνια είναι η μοναδική πηγή των πραγματικά ηθικών πράξεων». Και στο βιβλίο «Η καταγωγή του ανθρώπου»: «Οι κοινότητες που περιλάμβαναν τον μεγαλύτερο αριθμό μελών με συμπάθεια θα ευημερούσαν περισσότερο και θα άφηναν περισσότερους απογόνους».
Στην ερώτηση γιατί ένα ζωντανό ον επιμένει να ζει ο Σοπενχάουερ θα απαντούσε: βούληση. Μια τυφλή ορμή που σπρώχνει τη ζωή να συνεχίζεται χωρίς τελικό σκοπό. Ο Δαρβίνος θα έδειχνε οργανισμούς, περιβάλλον, κληρονομικές διαφορές, αναπαραγωγή και φυσική επιλογή. Ο ένας επιχειρεί να εξηγήσει τη βαθύτερη ορμή που κατευθύνει την ανθρώπινη συμπεριφορά. Ο άλλος μας αφηγείται πώς η ζωή αλλάζει από γενιά σε γενιά. Και οι δύο αφαιρούν κάτι από την ανθρώπινη αυταρέσκεια.
Εξωτερική φωτογραφία: @ AFP Forum