Στο νέο του βιβλίο, The Brain Cliff ο κορυφαίος Αυστραλός γιατρός και δημοσιογράφος υγείας Dr. Norman Swan υποστηρίζει ότι η γνωστική φθορά δεν είναι μια αναπόφευκτη πορεία παρακμής.
Μια πιστή μετάφραση του τίτλου του νέου βιβλίου του Norman Swan θα ήταν «Ο γκρεμός του εγκεφάλου», με τον γκρεμό να συμβολίζει την απότομη γνωστική παρακμή που θεωρούμε ότι έρχεται μετά τα 60 ή τα 70 και μπορεί, τελικά, να οδηγήσει στην άνοια. Παρόλο τον δυσοίωνο τίτλο, όμως, το βιβλίο είναι ασυγκράτητα αισιόδοξο.
Ο Norman Swan είναι γιατρός, παιδίατρος, δημοσιογράφος και ένας από τους πιο αναγνωρίσιμους εκλαϊκευτές της ιατρικής στην Αυστραλία. Επί δεκαετίες παρουσιάζει τη δημοφιλή ραδιοφωνική εκπομπή The Health Report του ABC Radio National και έχει γράψει bestsellers για την υγεία και τη μακροζωία. Έχει τιμηθεί με σημαντικά δημοσιογραφικά και επιστημονικά βραβεία, μεταξύ των οποίων το Gold Walkley, την κορυφαία διάκριση της αυστραλιανής δημοσιογραφίας, ενώ κατά την πανδημία έγινε ευρύτερα γνωστός μέσα από το podcast Coronacast, το οποίο σημείωσε εκατομμύρια downloads. Στο The Brain Cliff, ο Swan εξετάζει τι μπορούμε να κάνουμε για να διατηρήσουμε τη διαύγεια και τις νοητικές μας ικανότητες καθώς μεγαλώνουμε, αμφισβητώντας την ιδέα μιας αναπόφευκτης απότομης γνωστικής παρακμής.
Όμως, ο συγγραφέας δεν θέλει να μιλάμε για γνωστική παρακμή, αλλά για γνωστική αλλαγή. «Ένας τρόπος με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη γνωστική μας λειτουργία είναι συγκρίνοντάς την με το πώς ήταν όταν ήμασταν στα 20 μας, όμως αυτή δεν είναι μια έγκυρη σύγκριση. Μας οδηγεί στην υπόθεση ότι έχουμε παρακμάσει και έχουμε χάσει κάποιες από τις ικανότητές μας. Στην πραγματικότητα, αυτό δεν έχει συμβεί, ιδιαίτερα στη μέση ηλικία, δηλαδή στα 40 και τα 50. Ο εγκέφαλός μας έχει αλλάξει, δεν έχει εκφυλιστεί», εξηγεί σε συνέντευξη που παραχώρησε στον Guardian. Αναφέρει, βέβαια, ότι η λεγόμενη «ρευστή νοημοσύνη», που αφορά την ταχύτητα της σκέψης και την ικανότητα επίλυσης προβλημάτων, κορυφώνεται στα 20 μας. Ωστόσο, είναι λιγότερο σημαντική από την «κρυσταλλωμένη νοημοσύνη» -τη συσσωρευμένη γνώση και εμπειρία που αποκτάμε από το σχολείο, τις σπουδές και τη ζωή και η οποία μπορεί να βελτιώνεται όσο μεγαλώνουμε.
H «γνωστική σκαλωσιά»
Ιδιαίτερη σημασία έχει, σύμφωνα με τον Swan, το φαινόμενο που περιγράφεται με τον όρο scaffolding («σκαλωσιά») -τη διαδικασία κατά την οποία ο εγκέφαλος δημιουργεί και επιστρατεύει νέα νευρωνικά δίκτυα, ώστε να διατηρήσει τις γνωστικές του ικανότητες. Είναι, με άλλα λόγια, μια εσωτερική υποδομή στήριξης του εγκεφάλου. Η διαδικασία αυτή αρχικά αφορά ολόκληρο τον εγκέφαλο και στη συνέχεια μετατοπίζεται προς τους μετωπιαίους λοβούς -και ειδικότερα προς τον προμετωπιαίο φλοιό, ο οποίος συνδέει τις σκέψεις και τις αναμνήσεις μας και συμμετέχει στην κρίση, τη λήψη αποφάσεων και τον έλεγχο των συναισθημάτων. Όσο πιο αποτελεσματικά δημιουργούμε αυτή τη νευρωνική υποδομή, τόσο περισσότερο απομακρύνουμε τον εγκέφαλο από το χείλος του γκρεμού. «Πρέπει να κάνουμε ό,τι μπορούμε για να ενισχύουμε αυτή τη “σκαλωσιά” και όσο το δυνατόν λιγότερα για να την παρεμποδίζουμε», επισημαίνει ο συγγραφέας, ο οποίος, για το The Brain Cliff, πήρε συνέντευξη από επτά “super-agers” -ανθρώπους προχωρημένης ηλικίας με εξαιρετικά υψηλές γνωστικές ικανότητες, αλλά εντελώς διαφορετικούς μεταξύ τους.
Κοινό σημείο ανάμεσα σε έναν 95χρονο αναλφάβητο τσαγκάρη και μια 96χρονη μαθηματικό, η οποία μάλιστα είχε διδάξει τον Mick Jagger σε μάθημά της στατιστικής στο LSE, είναι, για παράδειγμα, ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζουν το στρες. Αντί να αναμασούν τις σκέψεις τους, αναζητούν λύσεις στα προβλήματα και προχωρούν παρακάτω. Με αυτόν τον τρόπο δεν καταλαμβάνουν πολύτιμο χώρο του εγκεφάλου τους με μη παραγωγικές, κυκλικές σκέψεις. Ο Swan πιστεύει ότι ποτέ δεν είναι αργά για να ξεκινήσουμε να προστατεύουμε τον εγκέφαλό μας, ακόμη και στα 40 ή τα 50. Η άσκηση ενισχύει τη νευροπλαστικότητα του εγκεφάλου, η οποία με τη σειρά της ευνοεί τη δημιουργία αυτής της νευρωνικής υποδομής. Εξίσου σημαντική είναι μια αντιφλεγμονώδης διατροφή, που συμβάλλει στην υποστήριξη της εγκεφαλικής λειτουργίας, με μικρή κατανάλωση κόκκινου κρέατος, μεγάλη ποικιλία λαχανικών, συμπεριλαμβανομένων των φυλλωδών πράσινων λαχανικών, ζυμωμένα τρόφιμα όπως το γιαούρτι και φρούτα όπως τα μούρα.
Σημαντικό ρόλο στη δημιουργία και ενίσχυση αυτής της νευρωνικής υποδομής έχει και το λεγόμενο Δίκτυο Προεπιλεγμένης Λειτουργίας (DMN – Default Mode Network) -ένα λειτουργικό σύστημα του εγκεφάλου που ενεργοποιείται όταν το μυαλό μας δεν είναι απασχολημένο με μια συγκεκριμένη εργασία. Όταν δραστηριοποιείται, περιοχές του εγκεφάλου που συνήθως δεν επικοινωνούν μεταξύ τους μπορούν να δημιουργήσουν νέες συνδέσεις. Η περιπλάνηση του μυαλού, η ονειροπόληση, η αναδρομή στο παρελθόν, φαίνεται ότι συμβάλλουν στη δημιουργία και ενίσχυση αυτών των νευρωνικών συνδέσεων.
Τέλος, στο βιβλίο του ο συγγραφέας αναλύει και τα οφέλη της εργασίας για τον εγκέφαλο. Όπως υποστηρίζει, υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις ότι η γνωστική παρακμή επιταχύνεται μετά τη συνταξιοδότηση. Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι πρέπει να συνεχίσουμε απαραίτητα τη δουλειά: ο εθελοντισμός, η εκμάθηση νέων και σύνθετων δεξιοτήτων, αλλά και νέες δραστηριότητες στον ελεύθερο χρόνο μπορούν να κρατήσουν τον εγκέφαλο ενεργό.
Εισαγωγική φωτογραφία: Getty Images/Ideal Image