Είναι τόσο σπάνιο που οι επιστήμονες προσπαθούν να το «καλλιεργήσουν» σε εργαστήριο.
Γιατροί, νοσηλευτές, χειρουργοί βρίσκονταν διαρκώς σε ετοιμότητα στα ταξίδια του πρώην προέδρου των ΗΠΑ, Μπαράκ Ομπάμα. Η Ιατρική Μονάδα του Λευκού Οίκου (WHMU) έπρεπε να είναι έτοιμη να δράσει σε περίπτωση ξαφνικής ασθένειας ή ατυχήματος. Μαζί με όλα τα απαραίτητα, φρόντιζαν να έχουν πάντα μαζί τους μονάδες αίματος για επείγουσες μεταγγίσεις. Η ομάδα αίματος του πρώην προέδρου το απαιτούσε, αφού το AB αρνητικό είναι ο σπανιότερος από τους οκτώ κύριους τύπους αίματος στον γενικό πληθυσμό, σε ποσοστό που αγγίζει μόλις το 1%.
Αν στην περίπτωση του Ομπάμα η άμεση πρόσβαση σε απόθεμα αίματος ήταν καθοριστική για την υγεία του, ακόμα δυσκολότερη είναι η περίπτωση των λιγότερων από 50 ανθρώπων σε όλο τον πλανήτη με φαινότυπο αίματος Rh-null, γνωστό και ως «χρυσό αίμα».
Ο Αμερικανικός Ερυθρός Σταυρός θεωρεί μια ομάδα αίματος «σπάνια» όταν εμφανίζεται σε λιγότερους από 1 στους 1.000 ανθρώπους. Με περίπου 1 στα 6 εκατομμύρια, το Rh-null είναι το πιο σπάνιο από όλα και χαρακτηρίζεται από την πλήρη έλλειψη και των 49 αντιγόνων του συστήματος Rh στα ερυθρά αιμοσφαίρια. Από τη μία είναι πολύτιμο, καθώς μπορεί να μεταγγιστεί σε άτομα με σπάνιες ομάδες, αλλά από την άλλη ενδέχεται να αποδειχθεί επικίνδυνο για εκείνον που το φέρει, καθώς μπορεί να λάβει μόνο Rh-null αίμα.
Από την πρώτη του ανακάλυψη το 1961 σε μια γυναίκα στην Αυστραλία, δεν έχουν ταυτοποιηθεί περισσότεροι από 50 άνθρωποι σε παγκόσμιο επίπεδο με αυτόν τον μοναδικό τύπο αίματος. Προς το παρόν, όσοι έχουν τέτοιο τύπο αίματος, εξαρτώνται από ένα μικροσκοπικό δίκτυο αιμοδοτών σε όλο τον κόσμο εάν χρειάζονται μεταγγίσεις, καθώς έχουν καταγραφεί μόνο 10 ενεργοί δότες. Ανάμεσα σε αυτούς, η 77χρονη Νοτιοαφρικανή Σουζέτ Φουρί, η οποία έχει δωρίσει περισσότερες από 63 μονάδες αίματος. Η ίδια ανακάλυψε την σπάνια ομάδα της μετά τον τοκετό, όταν χρειάστηκε αίμα που τελικά της έσωσε τη ζωή. Έκτοτε, έχει αφοσιωθεί στην αιμοδοσία στο Πρόγραμμα Σπάνιων Δοτών της Νότιας Αφρικής. Οι τοπικές υπηρεσίες έχουν δημιουργήσει εγκατάσταση κατάψυξης γνωστή ως «Αρχείο Σπάνιων Δοτών» από τα μέσα της δεκαετίας του 2000, η οποία επιτρέπει σε κάθε μονάδα να αποθηκεύεται έως και 10 χρόνια και είναι διαθέσιμη σε εθνικό και διεθνές επίπεδο. Οι αρμόδιοι διενεργούν μελέτες όταν εντοπίζουν έναν δότη ή ασθενή με σπάνια ομάδα αίματος, καθώς υπάρχει 1 στις 4 πιθανότητες τα αδέλφια ενός ατόμου με σπάνια ομάδα αίματος να έχουν το ίδιο γονίδιο.
Τι σημαίνει να έχεις Rh null
Μια απλή εργαστηριακή εξέταση χρειάζεται για να διαπιστώσει κανείς τι ομάδα αίματος έχει. Για τον προσδιορισμό της εντοπίζονται τα αντιγόνα στην επιφάνεια των ερυθρών αιμοσφαιρίων. Αν, λοιπόν, ανιχνεύεται αντιγόνο Α, η ομάδα αίματος είναι Α, αν Β η ομάδα αίματος είναι Β και ούτω καθεξής. Επιπλέον εξετάζεται και ο παράγοντας Rh του αίματος και συγκεκριμένα, ένα αντιγόνο που ονομάζεται RhD. Αν κάποιος έχει RhD, η ομάδα αίματός του είναι θετική, σε αντίθετη περίπτωση είναι αρνητική. Εδώ μπαίνει στο παιχνίδι το «χρυσό αίμα». Το RhD δεν είναι το μόνο αντιγόνο στο σύστημα Rh, καθώς υπάρχουν περισσότερα από 50 διαφορετικά αντιγόνα Rh. Οι άνθρωποι, όμως, με Rh-null δεν έχουν κανένα από τα αντιγόνα Rh.
Κατάψυξη και εργαστήριο
Μπορεί το «χρυσό αίμα» να μεταγγίζεται σε ανθρώπους με σπάνια ή πολλαπλά αντισώματα Rh, αλλά είναι πολύ δύσκολο να βρεθεί ο δότης για τους ίδιους. Στην περίπτωση που κάποιος ασθενής λάβει αίμα με διαφορετικά αντιγόνα, θα δημιουργήσει αντισώματα για να του «επιτεθεί». Αν γίνει ξανά μετάγγιση με αυτό το αίμα, μπορεί να κινδυνεύσει η ζωή του ασθενούς. Για αυτό το λόγο, όσοι ζουν με Rh-null έχουν την επιλογή να καταψύξουν το αίμα τους και να το χρησιμοποιήσουν σε περίπτωση προγραμματισμένων χειρουργικών επεμβάσεων, ενώ συστήνεται από τους ειδικούς ο τακτικός έλεγχος και η προληπτική λήψη σιδήρου ή φολικού οξέως.
Η διαχείριση ωστόσο του αίματος είναι περίπλοκη, αφού απαιτούνται οι κατάλληλες συνθήκες αποθήκευσης και η διασφάλιση ότι η μονάδα θα παραδοθεί έγκαιρα στον ασθενή που την έχει ανάγκη. Επιπλέον, η πιθανότητα χαμηλού αριθμού ερυθρών αιμοσφαιρίων περιπλέκει ακόμα περισσότερο τα πράγματα. Οι παράγοντες αυτοί αποθαρρύνουν την αποθήκευση, ενώ οι περισσότεροι εξ αυτών αποφεύγουν τρόπο ζωής που μπορεί να αποδειχθεί επικίνδυνος.
Οι επιστήμονες επιχειρούν να αναπαράγουν τον τύπο αυτό στο εργαστήριο. Ανάμεσα σε αυτούς ο καθηγητής Κυτταρικής Βιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Μπρίστολ, Ας Τόι, ο οποίος μιλώντας στο δίκτυο BBC, εξήγησε ότι με την ομάδα του αναπαρήγαγαν τον τύπο Rh-null. Εντούτοις, όπως επισημαίνει το δημοσίευμα, η χρήση τεχνικών γονιδιακής επεξεργασίας είναι αμφιλεγόμενη κι υπόκειται σε αυστηρούς κανονισμούς, γεγονός που καθιστά δύσκολο να καταστεί κλινικά διαθέσιμος ο τύπος, ο οποίος θα πρέπει να υποβληθεί σε πολλές κλινικές δοκιμές και ελέγχους πριν εγκριθεί.
Στο μεταξύ, ο καθηγητής έχει ιδρύσει μια εταιρία που συγκεντρώνει δείγματα αίμα από ανθρώπους με σπάνιες ομάδες, με την ελπίδα να τα χρησιμοποιήσει για να δημιουργήσει κυτταρικές σειρές που μπορούν να αναπτυχθούν στο εργαστήριο για την παραγωγή ερυθρών αιμοσφαιρίων επ’ αόριστον. Αυτό το αίμα θα μπορούσε στη συνέχεια να καταψυχθεί και να αποθηκευτεί σε περιπτώσεις έκτακτης ανάγκης.
Εισαγωγική φωτογραφία: Getty Images / Ideal Image