Η ψυχολογία της επιθετικής στάσης στις αγορές σε περιόδους μεγάλων κρίσεων.
Οι οθόνες κοκκινίζουν, οι τίτλοι στα δελτία ειδήσεων γίνονται δραματικοί, τα τηλέφωνα στα dealing rooms παίρνουν φωτιά. Σε όλες τις κρίσεις ιστορικά, γεωπολιτικές ή μη, στα διεθνή χρηματιστήρια επικρατούσε πανικός, οι επενδυτές αναζητούσαν καταφύγια και έκαναν αυτό που πάντοτε έμοιαζε απολύτως και αδιαμφισβήτητα λογικό: πουλούσαν. Όσο-όσο. Η ιστορία, όμως, των αγορών έχει γραφτεί από εκείνους που έκαναν το ακριβώς αντίθετο.
Επιθετική στάση σε περιόδους κρίσεων
Ο Γουόρεν Μπάφετ έχει επαναλάβει ίσως τη διασημότερη φράση στην ιστορία των επενδύσεων: «Να είσαι φοβισμένος όταν οι άλλοι είναι άπληστοι και άπληστος όταν οι άλλοι είναι φοβισμένοι». Δεν πρόκειται για έξυπνο λογοπαίγνιο, αλλά για πρακτική οδηγία.
Το 2008, όταν το παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα έμοιαζε να καταρρέει, ο εμβληματικός Αμερικανός επενδυτής δεν κλείστηκε στο καταφύγιο της ρευστότητας. Έριξε δισεκατομμύρια δολάρια σε τράπεζες και βιομηχανικούς κολοσσούς, την ώρα που η αγορά προεξοφλούσε το χειρότερο δυνατό σενάριο. Η λογική του ήταν απλή: οι καλές επιχειρήσεις δεν παύουν να είναι καλές επειδή επικρατεί πανικός. Η τιμή τους μπορεί να καταρρεύσει, η αξία τους όμως όχι απαραίτητα. Η ιστορία τον δικαίωσε.
Πολύ πριν από τον Μπάφετ, ο Τζον Τέμπλετον είχε μετατρέψει την κρίση σε ευκαιρία με σχεδόν… θεατρικό τρόπο. Το 1939, με την Ευρώπη να βυθίζεται στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και τη Ουόλ Στριτ να φοβάται τα χειρότερα, δανείστηκε χρήματα και αγόρασε εκατό αμερικανικές μετοχές που διαπραγματεύονταν κάτω από ένα δολάριο.
Πολλές από αυτές βρίσκονταν στα όρια της χρεοκοπίας. Δεν αγόρασε επειδή αγνοούσε τον κίνδυνο, αλλά αντίθετα διότι πίστευε ότι η απόλυτη απαισιοδοξία δημιουργεί στρεβλώσεις. Αργότερα θα διατύπωνε τη φιλοσοφία του με καθαρότητα: «Η στιγμή της μέγιστης απαισιοδοξίας είναι η καλύτερη στιγμή για αγορά».
Ακόμη πιο ωμά είχε αποτυπώσει την ίδια ιδέα ο κορυφαίος Γερμανοεβραίος τραπεζίτης και ιδρυτής του βρετανικού κλάδου της δυναστείας Ρότσιλντ, Νέιθαν Μάγιερ Ρότσιλντ. Σε αυτόν αποδίδεται η φράση: «Aγόραζε όταν τρέχει αίμα στους δρόμους, ακόμη κι αν το αίμα είναι δικό σου». Η εικόνα είναι σκληρή, αλλά η ουσία της είναι ψυχολογική. Όταν ο φόβος κυριαρχεί, οι τιμές συχνά αποσυνδέονται από τα θεμελιώδη μεγέθη. Η αγορά λειτουργεί ως μεγεθυντικός φακός του τρόμου.
Ο Μπέντζαμιν Γκρέιαμ, που θεωρείται ο πατέρας της επενδυτικής αξίας, το εξηγούσε με διαφορετικούς όρους, πιο τεχνικούς. «Βραχυπρόθεσμα η αγορά είναι μηχανή ψηφοφορίας, μακροπρόθεσμα είναι ζυγαριά», έγραφε. Στις κρίσεις, η «ψηφοφορία» γίνεται υστερική. Οι επενδυτές ψηφίζουν με βάση τον φόβο, όχι τα οικονομικά στοιχεία. Όποιος μπορεί να περιμένει μέχρι να λειτουργήσει η «ζυγαριά», συχνά ανταμείβεται.
Ο ίδιος προειδοποιούσε ότι: «Ο μεγαλύτερος εχθρός του επενδυτή είναι πιθανότατα ο εαυτός του». Η επιθετική στάση στην κρίση δεν είναι απλώς οικονομική στρατηγική· είναι μάχη αυτοελέγχου.
Στην ίδια γραμμή κινείται και ο Πίτερ Λιντς, ένας από τους πιο επιτυχημένους διαχειριστές κεφαλαίων όλων των εποχών και ο άνθρωπος που διαχειρίστηκε το Magellan Fund της Fidelity με εντυπωσιακές αποδόσεις. Συνήθιζε να λέει ότι: «Το πραγματικό κλειδί για να βγάλεις χρήματα από μετοχές είναι να μην τρομοκρατηθείς και να τις πουλήσεις». Για τον Λιντς, οι διορθώσεις ήταν φυσικό μέρος του κύκλου. Δεν προσπαθούσε να τις προβλέψει, αλλά να τις αντέξει.
Πιο πρόσφατα, ο Χάουαρντ Μαρκς, συνιδρυτής της Oaktree Capital, έχει γράψει επανειλημμένα ότι: «Η μεγαλύτερη ευκαιρία προκύπτει όταν άλλοι επενδυτές ξεχνούν την ψυχραιμία τους». Στα ενημερωτικά του σημειώματα (memo) προς τους πελάτες, επιμένει ότι οι αγορές κινούνται σε κύκλους υπερβολής «από την ευφορία στην κατάθλιψη» και ότι η υπεραπόδοση επιτυγχάνεται όταν κάποιος τοποθετείται αντίθετα από τη συλλογική ψυχολογία.
Αγοράζω όταν οι άλλοι πουλάνε
Αυτή η στάση σε περιόδους κρίσεων, να αγοράζεις ενώ όλοι οι άλλοι πουλάνε, δεν είναι τόλμη. Δεν είναι σωστό, φερ’ ειπείν, να αγοράζει κάποιος οτιδήποτε πέφτει σαν μαχαίρι. Σημαίνει, όμως, ότι έχει γίνει προετοιμασία για την πτώση. Διατηρείται ρευστότητα όταν οι αγορές ανεβαίνουν, ώστε να μπορεί κάποιος να δράσει όταν δεν μπορούν οι άλλοι. Κάθε κίνηση έχει στηριχτεί σε εξονυχιστικές αναλύσεις και όχι σε μεταφυσική αισιοδοξία. Διότι είναι κρίσιμο να μπορεί κανείς να ξεχωρίσει μια προσωρινή αναταραχή από μια δομική κατάρρευση.|
Κάθε μεγάλη κρίση των τελευταίων δεκαετιών, από το κραχ του 1987 έως τη φούσκα των dot-com και από την κατάρρευση της Lehman Brothers μέχρι την πανδημία, συνοδεύτηκε από πρωτοφανή φόβο. Κάθε μία, ωστόσο, ακολουθήθηκε από ανάκαμψη και νέα ιστορικά υψηλά. Η πορεία κάθε άλλο παρά γραμμική ήταν. Η μακροπρόθεσμη, όμως, κατεύθυνση των ανεπτυγμένων αγορών ήταν ανοδική. Όσοι ρευστοποίησαν στο απόλυτο χαμηλό, κλείδωσαν τις απώλειες. Όσοι αγόρασαν με πειθαρχία στο κατάλληλο timing, συχνά κέρδισαν δυσανάλογα.
Η επιθετική στάση, λοιπόν, πάει κόντρα στο ρεύμα. Οι περισσότεροι που ακολουθούν αυτή την τακτική πράττουν τη στιγμή ακριβώς που οι ειδήσεις μοιάζουν πιο σκοτεινές από ποτέ. Απαιτεί, βέβαια, την ανοχή στην πίεση και την εσωτερική αμφιβολία, όπως συμβαίνει με οτιδήποτε δεν κάνουν οι πολλοί. Είναι, όμως, στρατηγική που έχει επαναληφθεί από τις πιο επιτυχημένες μορφές των αγορών, σε διαφορετικούς αιώνες και διαφορετικά περιβάλλοντα.
Το ερώτημα δεν είναι αν θα υπάρξει ξανά κρίση. Η ιστορία βεβαιώνει ότι θα υπάρξει. Το ερώτημα είναι αν, όταν οι τιμές καταρρέουν και οι περισσότεροι επιλέγουν sell-off, ποιος θα έχει την ψυχραιμία και τη διαύγεια να δει αυτό που έβλεπαν ο Μπάφετ, ο Τέμπλετον ή ο Γκρέαιμ: ότι μέσα στην αναταραχή κρύβεται η επόμενη ευκαιρία.
Φωτογραφίες: Getty Images / Ideal Image