Μια αναδρομή στον 20ό αιώνα των σπουδαίων Ελλήνων αρχιτεκτόνων.
Από το λευκό κουτί της ΦΙΞ στη Συγγρού μέχρι τη λιθόστρωτη διαδρομή προς την Ακρόπολη, δέκα Έλληνες αρχιτέκτονες έδωσαν στη χώρα μια μοντέρνα ταυτότητα που δεν ξεχνά τον τόπο. Κάποιοι έχτισαν ελάχιστα και δίδαξαν πολλά ενώ άλλοι άλλαξαν την όψη ολόκληρων πόλεων. Η σειρά δεν είναι κατάταξη αξίας, αλλά μια διαδρομή σε έναν αιώνα ελληνικής αρχιτεκτονικής σκέψης.
1. Τάσος Μπίρης
Γεννήθηκε το 1942 στην Αθήνα, σε οικογένεια αρχιτεκτόνων: γιος του καθηγητή του ΕΜΠ Κυπριανού Μπίρη και ανιψιός του ιστορικού της Αθήνας Κώστα Μπίρη. Αποφοίτησε από το ΕΜΠ το 1966 και δίδαξε εκεί για σχεδόν μισό αιώνα, ως την αποχώρηση του το 2009, ενώ συνεχίζει ως ομότιμος καθηγητής και ενεργός αρχιτέκτονας. Το έργο του γεννήθηκε κυρίως μέσα από αρχιτεκτονικούς διαγωνισμούς. Με τον αδελφό του Δημήτρη κέρδισε το Β΄ βραβείο στον διεθνή διαγωνισμό για το Νέο Μουσείο Ακρόπολης και το Α΄ βραβείο για το Νέο Δημαρχείο Θεσσαλονίκης και το Πολιτιστικό Κέντρο του Δήμου Ηρακλείου. Ως θεωρητικός ανέπτυξε την ιδέα του «Διαχρονικού Καταλύματος»: βασικές χωρικές διατάξεις που λειτουργούν σαν αρχέτυπα και συντίθενται επί τόπου του έργου. Τη σκέψη του τη μοιράστηκε σε βιβλία όπως το «Εν πτήσει: Συνομιλίες για την αρχιτεκτονική».
2. Δημήτρης Αντωνακάκης
Ο 93χρονος «ζωντανός θρύλος» εξακολουθεί να εργάζεται ως αρχιτέκτονας. Το 1965 ίδρυσε με τη σύζυγό του Σουζάνα Αντωνακάκη και την Ελένη Γκούση-Δεσύλλα το Atelier66, ένα γραφείο οργανωμένο αντι-ιεραρχικά, με συλλογική υπογραφή. Μαζί με τον Δημήτρη Πικιώνη είναι οι Έλληνες που ο Kenneth Frampton προβάλλει ως παράδειγμα «κριτικού τοπικισμού» στη Μεσόγειο. Ο Frampton θεωρεί το Atelier 66 υποδειγματικό, επειδή η δουλειά του προσαρμόζεται με συνέπεια στο φως, το κλίμα, τα υλικά και την τοπογραφία. Η μονογραφία των εκδόσεων Rizzoli το 1985 παγίωσε τη διεθνή αναγνώριση. Σημαντικά έργα: η πολυκατοικία της οδού Τσάμη Καρατάσου, το σχολείο στην Οία, τα σπίτια στην Κρήτη. Ως καθηγητής στο ΕΜΠ απέφευγε τις οδηγίες: «για κάθε πρόβλημα υπάρχουν πάμπολλες λύσεις», έλεγε στους φοιτητές, όπως και «τέλεια λύση δεν υπάρχει».
3. Κωνσταντίνος Δεκαβάλλας
Γεννήθηκε τον Δεκέμβριο του 1924 στην Αθήνα και πέθανε στις 19 Φεβρουαρίου 2023, σε ηλικία 98 ετών. Αποφοίτησε από το ΕΜΠ το 1948 και δούλεψε στη Νέα Υόρκη με τον δάσκαλό του Percy Goodman. Από το 1956 ως το 1960 είχε την ευθύνη των μελετών για την ανοικοδόμηση της Σαντορίνης μετά τον σεισμό. Συμμετείχε στον σχεδιασμό του τουριστικού συγκροτήματος του Αστέρα Γλυφάδας (1954) και του ξενοδοχείου «Ναυσικά» στη Βουλιαγμένης. Την περίοδο 1960–1969 σχεδίασε 19 καταστήματα της Εθνικής Τράπεζας Η γραφή του ένωσε το μοντέρνο κίνημα με τα διδάγματα της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής: ελεύθερη κάτοψη, πέργκολες, σκιερές αυλές και προφυλαγμένα ανοίγματα που αφήνουν ήλιο και αέρα να διαπερνούν το κτίριο. Το δικό του σπίτι στην Αίγινα θεωρείται μικρό μανιφέστο της μοντέρνας ελληνικής αρχιτεκτονικής. Το 2020 τιμήθηκε με το Βραβείο Συνολικής Προσφοράς στο συνέδριο ΕΣΩ.
4. Τάκης Ζενέτος
Ο οραματιστής που μίλησε για «ποιότητα ζωής» πριν γίνει σύνθημα. Γεννήθηκε το 1926 και σπούδασε στην École Nationale Supérieure des Beaux-Arts στο Παρίσι.Γύρισε στην Αθήνα με ένα ερώτημα που τον απασχόλησε ως το τέλος: πώς μπορεί η αρχιτεκτονική να ελευθερώσει τον άνθρωπο; Η «Ηλεκτρονική Πολεοδομία», που ξεκίνησε το 1952, περιέγραφε ουσιαστικά τη σημερινή «πόλη των 15 λεπτών»: εργασία από το σπίτι, μέσα σε ακτίνα πεζού, ώστε να μένει χρόνος για ανθρώπινες επαφές. Με τον Μαργαρίτη Αποστολίδη σχεδίασε το εργοστάσιο ΦΙΞ στη Συγγρού, σήμερα Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, προβλέποντας ήδη την αλλαγή χρήσης του. Άλλα έργα: το στρογγυλό σχολείο στον Άγιο Δημήτριο με κινητά διαχωριστικά, το αποσπώμενο μεταλλικό Θέατρο του Λυκαβηττού (1964), η οικία Κατράντζου στη Γλυφάδα (1961). Για τον Τάκη Ζενέτο η κατοικία έπρεπε να είναι «το πολυτελέστατο προϊόν της κοινωνίας»: φως, αέρας, φύση και ευελιξία για όλους. Πέθανε το 1977, μόλις στα 51 του χρόνια.
5. Ηλίας Ζέγγελης
Ο δάσκαλος του Rem Koolhaas και της Ζάχα Χαντίντ, έφυγε στις 30 Αυγούστου 2026, στα 89 του χρόνια. Γεννήθηκε στην Αθήνα το 1937, αποφοίτησε από την Architectural Association του Λονδίνου το 1961 και δύο χρόνια μετά άρχισε να διδάσκει εκεί. Έβλεπε τον εαυτό του σαν μαία: βοηθούσε τους φοιτητές να γεννήσουν τις ιδέες που ήδη κουβαλούσαν. Το 1975 ίδρυσε το OMA (Office for Metropolitan Architecture) με τον Koolhaas, τη Ζωή Ζέγγελη και τη Madelon Vriesendorp. Από τα λίγα χτισμένα έργα εκείνης της εποχής είναι το συγκρότημα κατοικιών δίπλα στο Checkpoint Charlie, για την IBA Berlin. Το 1987 αποχώρησε, φοβούμενος ότι η μεγέθυνση του γραφείου θα έφερνε συμβιβασμούς, και ίδρυσε με την Ελένη Γιγάντε το γραφείο Gigantes Zenghelis Architects. Διαδέχθηκε τον James Stirling στην έδρα της Kunstakademie Düsseldorf (1989–2002) και δίδαξε σε ETH, EPFL, Yale, Columbia και Princeton. Το 2000 το RIBA τού απένειμε το Annie Spink Award για την αρχιτεκτονική εκπαίδευση.
6. Νίκος Βαλσαμάκης
Ο αρχιτέκτονας που έφερε τον καθαρό διεθνή μοντερνισμό στην αθηναϊκή πολυκατοικία γεννήθηκε το 1924. Σχεδίασε την πρώτη του πολυκατοικία, στην οδό Δημοκρίτου (1951), πριν καν τελειώσει τις σπουδές του στο ΕΜΠ.. Ακολούθησαν η πολυκατοικία της οδού Σεμιτέλου και τα ξενοδοχεία Αμαλία. Το αποκορύφωμα είναι τρεις κατοικίες του 1961–63: Λαναρά και Παράσχη στην Ανάβυσσο και το δικό του σπίτι στη Φιλοθέη -μια ελληνική εκδοχή της μεταπολεμικής μοντέρνας αρχιτεκτονικής. Η κατοικία Λαναρά εκτέθηκε στη Μπιενάλε της Βενετίας το 1991 και περιλαμβάνεται στο «The House Book» της Phaidon. Το έργο του ξεπερνά τις 300 υλοποιημένες συνθέσεις. Το 1992 τιμήθηκε με το βραβείο Mies van der Rohe, ενώ από το 2007 είναι τακτικό μέλος της Ακαδημίας Αθηνών.
7. Άρης Κωνσταντινίδης
Ο αρχιτέκτονας των «Ξενία» και της «σύγχρονης αληθινής αρχιτεκτονικής» γεννήθηκε το 1913 στην Αθήνα. Αναζήτησε μια μοντέρνα γλώσσα που να πηγάζει από τις ανάγκες του τόπου, μελετώντας και φωτογραφίζοντας την ανώνυμη λαϊκή αρχιτεκτονική σε βιβλία όπως «Δύο χωριά από τη Μύκονο» (1947) και «Θεόχτιστα». Ως προϊστάμενος του Τμήματος Μελετών του ΕΟΤ σχεδίασε τη σειρά ξενοδοχείων «Ξενία»: Μύκονος και Καλαμπάκα (1960), Πόρος (1964), Ολυμπία (1966). Έχτισε επίσης εργατικές πολυκατοικίες στη Νέα Φιλαδέλφεια και τον Ρέντη. Κορυφαία έργα του είναι το Αρχαιολογικό Μουσείο Ιωαννίνων (1965–66), το Μουσείο Κομοτηνής (1967) και η κατοικία με εργαστήρι στην Αίγινα (1974–78). Τα σχέδια των «Ξενία» φυλάσσονται στα Αρχεία Νεοελληνικής Αρχιτεκτονικής του Μουσείου Μπενάκη. Πέθανε το 1993 σε ηλικία 80 ετών.
8. Δημήτρης Πικιώνης
Ο «ποιητής του χώρου», τον οποίο ο Kenneth Frampton κατατάσσει μαζί με τους Αντωνακάκη στον μεσογειακό κριτικό τοπικισμό. Γεννήθηκε στον Πειραιά το 1887 και ήταν επίσης ζωγράφος και διανοούμενος. Ο Αντωνακάκης τον μνημονεύει ακόμη: ο δημόσιος χώρος, έγραφε ο Πικιώνης το 1928, πρέπει να διαχειρίζεται μόνο από όσους έχουν πραγματικά δικαίωμα σε αυτόν. Το σπουδαιότερο έργο του είναι η διαμόρφωση γύρω από την Ακρόπολη και τον λόφο του Φιλοπάππου, από τον Μάιο του 1954 ως τον Φεβρουάριο του 1958: λιθόστρωτα, μονοπάτια, φυτεύσεις και σημεία θέασης σε 85 στρέμματα. Στους τοίχους του Αγίου Δημητρίου Λουμπαρδιάρη και στα μονοπάτια ενσωμάτωσε θραύσματα από κατεδαφισμένα νεοκλασικά της Αθήνας. Σύμφωνα με τον ίδιο, πρωταγωνιστής του έργου δεν είναι ο αρχιτέκτονας αλλά το ίδιο το αττικό τοπίο. Στις 28 Αυγούστου του 1968 απεβίωσε στην Αθήνα στα 81 του χρόνια.
9. Κωνσταντίνος Δοξιάδης
Ο Έλληνας που σχεδίασε μια πρωτεύουσα και αναγνωρίστηκε πρώτα διεθνώς και μετά στην Ελλάδα. Γεννήθηκε στη Στενήμαχο το 1913, έγινε διδάκτωρ μηχανικός στο Βερολίνο και στην Κατοχή ηγήθηκε της αντιστασιακής ομάδας «Ήφαιστος». Μετά τον πόλεμο ήταν από τα βασικά πρόσωπα της ελληνικής ανασυγκρότησης. Το 1951 ίδρυσε το γραφείο Doxiadis Associates που δούλεψε απευθείας με κυβερνήσεις σε όλο τον κόσμο. Το σημαντικότερο έργο του είναι το Ισλαμαμπάντ, η νέα πρωτεύουσα του Πακιστάν, που άρχισε να χτίζεται το 1960. Θεωρείται πατέρας της «Εκιστικής», της επιστήμης των ανθρώπινων οικισμών, και το 1963 ίδρυσε το Αθηναϊκό Κέντρο Οικιστικής. Στην Ελλάδα άφησε, μεταξύ άλλων, τα «Άσπρα Σπίτια» στη Βοιωτία και τον οικισμό «Απολλώνιο» στο Πόρτο Ράφτη (από το 1969), όπου έχτισε και το δικό του σπίτι. Aπεβίωσε στις 8 Ιουνίου 1975 σε ηλικία 62 ετών.
10. Πάτροκλος Καραντινός
Ο πρωτοπόρος που έφερε τον μοντερνισμό στην Ελλάδα του Μεσοπολέμου, μαθητής του Πικιώνη στο ΕΜΠ. Γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1903 και πέθανε στην Αθήνα το 1976. Από το 1930 ως το 1938 ήταν στην ομάδα μελέτης του υπουργείου Παιδείας για το πρόγραμμα του Γεωργίου Παπανδρέου, που προέβλεπε πάνω από 3.000 νέα δημοτικά σχολεία. Χάρη σε αυτά τα σχολεία έγινε ο πιο δημοσιευμένος Έλληνας αρχιτέκτονας στο εξωτερικό. Σχεδίασε το Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου (1933) και, μεταπολεμικά, το Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης και πολλά κτίρια του ΑΠΘ, όπου εξελέγη καθηγητής το 1959.