Η Μαρία Μαγνήσαλη του αρχιτεκτονικού Magnisali-Bilis Studio μας ξεναγεί στη μελέτη με βάση την οποία η ίδια και ο συνιδρυτής του γραφείου, Θεμιστοκλής Μπιλής, θα μεταμορφώσουν τον περιβάλλοντα χώρο του Μνημείου του Αγνώστου Στρατιώτη, στο Σύνταγμα.
Την έγκριση του Κεντρικού Συμβουλίου Νεωτέρων Μνημείων (ΚΣΝΜ) έλαβε η αρχιτεκτονική μελέτη για την ανάπλαση του περιβάλλοντος χώρου του Μνημείου του Αγνωστου Στρατιώτη, στο Σύνταγμα. Την μελέτη παρακολούθησε επιτροπή, την οποία αποτελούσαν στελέχη του Υπουργείου Εθνικής Αμύνης και του Υπουργείου Πολιτισμού. Η Μαρία Μαγνήσαλη, M.Sc. ΕΜΠ, και ο Θεμιστοκλής Μπιλής, Δρ. αρχιτέκτων μηχανικός ΕΜΠ, που εκπόνησαν τη μελέτη ίδρυσαν το 1993 το αρχιτεκτονικό γραφείο «Magnisali-Bilis Studio». Με πολυετή εμπειρία στον τομέα της προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς, το γραφείο ειδικεύεται στην εκπόνηση αρχιτεκτονικών μελετών και στην επίβλεψη έργων αποκατάστασης ιστορικών κτιρίων και μνημείων. Υλοποιημένα έργα τους σε όλη την Ελλάδα έχουν αναγνωριστεί μέσα από σημαντικές διακρίσεις όπως τα βραβεία Europa Nostra, European Sustainable Award και Philippe Rotthier European Prize for Architecture – Rural Restoration Award.
-Ποια είναι η ιστορία πίσω από την ανάθεση του έργου; Υπήρξε η αναγκαιότητα για την αποκατάσταση του περιβάλλοντος χώρου του Μνημείου. Η παρέμβασή μας έχει στόχο την αποκατάστασή του, γιατί έχοντας περάσει 100 χρόνια από την κατασκευή του έχει σημαντικά προβλήματα σε όλα του τα υλικά που το συνθέτουν, από τις ορθομαρμαρώσεις, τα μαρμάρινα αρχιτεκτονικά στοιχεία, τα δάπεδα, ακόμα και τη φύτευση. Οπότε ήταν ένα πολύ σοβαρό θέμα.
-Εθνικό θέμα… Ναι, είναι πολύ σημαντικός ο χώρος. Δυστυχώς το κοινό, Έλληνες ή ξένοι επισκέπτες, αγνοούν το περιεχόμενο του χώρου. Παραμένουν στο θέμα των ευζώνων και της αλλαγής της φρουράς και λίγοι γνωρίζουν για το περιεχόμενο των επιγραφών γύρω από το Κενοτάφειο. Τα ονόματα των μαχών, τους συμβολισμούς που έχουν οι κίονες που είναι ενσωματωμένοι στα τείχη, τα περιμετρικά. Έχει μεγάλο βάθος και ακτινοβολία αυτός ο χώρος. Αν και έχουμε πάνω από 30 χρόνια εμπειρία αναστηλώσεων και αποκαταστάσεων μνημείων, παρόλα αυτά, νιώσαμε ένα δέος σε αυτή τη μελέτη και με την ανάθεση.
-Πόσο καιρό θα διαρκέσει και ποιες θα είναι οι δυσκολίες για την υλοποίησή της; Κοιτάξτε, όταν τα πράγματα οργανώνονται σωστά, νομίζω ότι δεν υπάρχει λόγος να προβλέπω “δυσκολίες”. Το θέμα είναι καθαρά τεχνικό. Αυτή τη στιγμή χρειάζονται να γίνουν κάποιες ενέργειες για την αναβάθμιση του χώρου.
–Οι οποίες ποιες είναι; Tο μνημείο είναι σε πολύ κακή κατάσταση, από πλευράς υλικών. Έχουμε καταπληκτικά μαρμάρινα στηθαία που έχουν κυριολεκτικά εξαϋλωθεί από την πλευρά του πεζόδρομου της λεωφόρου Αμαλίας και αναφέρομαι στο όριο του χώρου, της πλατείας που περιβάλλει ουσιαστικά το Κενοτάφιο. Έχουμε θέματα της φύτευσης που σας ανέφερα. Η οποία έχει παραμεληθεί και έχουν διογκωθεί οι θάμνοι με έναν τρόπο που κρύβουν ουσιαστικά το μνημείο. Εμείς είμαστε υπέρ της βλάστησης, της σωστής όμως βλάστησης. Δηλαδή, να καλλιεργείται σε σχέση με το κλίμα μας και σε σχέση με τον χώρο που βρίσκεται κάποιος και τού τι ζητά να δει ο επισκέπτης και αναλόγως πρέπει να οργανωθεί αυτή η φύτευση. Επίσης, την ανάγκη σκιάς που θεωρούμε ότι είναι πάρα πολύ σημαντική. Η διαμόρφωση ενός χώρου, δηλαδή η ποιοτική αναβάθμιση της επίσκεψης του χώρου αυτού, δεν αφορά μόνο τα υλικά αλλά και τις συνθήκες που προσφέρουμε στους επισκέπτες αλλά και τους εύζωνες. Η εξαντλητική ζέστη που επικρατεί το καλοκαίρι από την φλεγόμενη, ουσιαστικά, άσφαλτο, είναι εντελώς ακατάλληλη. Οπότε το πνεύμα το δικό μας θα είναι να προσφέρουμε καλύτερες συνθήκες.
-Με ποιο τρόπο θα επιτευχθεί αυτό; Αντικαθιστώντας την άσφαλτο. Προερχόμαστε από τον βαρύ χώρο των αναστηλώσεων και των αποκαταστάσεων μνημείων. Εξαρχής το αντιμετωπίσαμε το θέμα χωρίς να μας έχει ζητηθεί τόσο έντονα. Αμέσως είδαμε με μεγάλο σεβασμό το αρχικό αρχιτεκτονικό σχέδιο του Λαζαρίδη, που είναι και ο αρχιτέκτονας που το συνέθεσε. Επομένως τις αυστηρές ακτινωτές γραμμές των μαρμάρων, αυτές που αναφέρονται και σε άλλες ιστορικές πλατείες της Ευρώπης, τις διατηρήσαμε απολύτως. Αλλά τις περιοχές της ασφάλτου θεωρήσαμε κρίσιμο να τις αντικαταστήσουμε με ένα υλικό πιο φιλικό, ελληνικό.
-Το περίφημο μάρμαρο Αλιβερίου; Ή κάποιο παρόμοιο, γιατί υπάρχουν παρόμοια υλικά. Αυτό είναι ένα πρώτο υλικό που εμείς το έχουμε επιβεβαιώσει ότι είναι ανθεκτικό στον χρόνο. Έχει χρησιμοποιηθεί και σε άλλους χώρους της Αθήνας. Έχουμε πάρει feedback ότι λειτουργεί σωστά. Συνεχίζει να είναι αντιολισθητικό. Είναι ένα πολύ ανθεκτικό υλικό. Θα στρωθεί πολύ πυκνά και θα διαμορφώσει ουσιαστικά αυτήν την ενιαία οπτική που έχουν τώρα οι περιοχές με την άσφαλτο ενώ θα προσφέρει τουλάχιστον10 βαθμούς λιγότερη θερμοκρασία το καλοκαίρι. Θα είναι ένα υλικό πολύ φιλικό για όλους.
-Με ποιο τρόπο εφαρμόσατε το οικολογικό αποτύπωμα; Θεωρήσαμε σκόπιμο αυτές τις περιοχές, οι οποίες είναι πίσω και τώρα μοιάζουν “αφανείς”, αντί να είναι στρωμένες με σκληρές επιφάνειες, να αντικατασταθούν από χώμα, έτσι οι καινούργιες επιφάνειες χώματος θα πάρουν μια πολύ χαμηλή βλάστηση, μεσογειακή. Αυτό είναι το πνεύμα ως προς τη διαμόρφωση, τη γενικότερη. Στο πλαίσιο αυτό όλη η κεντρική περιοχή παραμένει αυστηρά στο σχέδιο όπως το γνωρίζετε και οι περιοχές που περιβάλλουν τα παρτέρια διατηρούν τα μαρμάρινα στοιχεία τους. Σε αυτές τις περιοχές, επειδή η έκταση όλου του χώρου είναι σχεδόν πέντε στρέμματα, θεωρούμε σκόπιμο και έχουμε προτείνει δύο καθιστικούς πάγκους στις δύο πλευρές του χώρου, στα άκρα και απολύτως αφανείς, για να μπορεί να περιμένουν κάποιοι που δεν έχουν τις αντοχές ή την υγεία να σταθούν όρθιοι μέχρι να γίνει κάποιο δρώμενο ή κάποια εκδήλωση πάνω στον κενοτάφιο.
-Πόσο καιρό προβλέπετε να διαρκέσουν οι εργασίες; Δεν είναι αυτή τη στιγμή ώριμες οι συνθήκες να απαντήσουμε στην ερώτηση σας. Θα χρειαστεί σίγουρα χρόνο για να εκτελεστούν κάποιες εργασίες που έχουν να κάνουν με τα αναλήμματα, τους τοίχους αντιστήριξης, που έχουν προβλήματα και θα χρειαστεί να γίνουν επίσης εργασίες για την αντιμετώπιση των υγρασιών που υπάρχουν κάτω από τα παλιά παρτέρια. Κάναμε μια ανάλυση στην κατασκευή και την περιοχή των κιώνων που διαπιστώσαμε τις αδυναμίες που έχει εκεί η κατασκευή και αυτά θα χρειαστούν περισσότερο χρόνο. Όταν θέλει κάποιος να γίνει μια κατασκευή προσεκτική, σωστή και ποιοτική πρέπει να τα αντιμετωπίσει όλα αυτά. Γιατί πρόκειται για μια μεγάλη ευκαιρία για την πόλη να ανανεώσει αυτόν τον χώρο ο οποίος είναι τόσο σημαντικός, με τέτοιο συμβολισμό. Τώρα αναδύεται μια αίσθηση παραίτησης, τα πάντα έχουν φθαρεί σε μεγάλο βαθμό.
-Για την προσβασιμότητα του έργου τι έχετε προβλέψει; Είμαστε ευαίσθητοι στο θέμα της προσβασιμότητας του χώρου από όλους. Ανήκει σε όλους, σε όλη την πόλη, σε όλη την κοινωνία. Έχουν δικαίωμα και οφείλουμε να προσφέρουμε τις ίδιες δυνατότητες για όλους. Σε αυτό το πλαίσιο προτείνουμε και αυτά τα λίγα παγκάκια. Και οι ΑΜΕΑ, και οι άνθρωποι με κινητικές δυσκολίες και οι τυφλοί όλοι θα είναι σε θέση να επισκεφθούν το χώρο. Θα υπάρχει ενημερωτικό υλικό και σε φυσικές πινακίδες, οι οποίες θα έχουν και μπράιγ, θα είναι και απτικές. Θα υπάρξουν επίσης QR codes για αυτούς που θέλουν να ενημερωθούν ακόμα περισσότερο για το υλικό, όλο αυτό που φέρουν πάνω τους οι τοίχοι και το μνημείο. Έτσι ώστε να μεταδοθεί το νόημα του χώρου. Γιατί εμάς μας ενδιαφέρει σε όλα μας τα έργα, η επικοινωνία του χώρου με το κοινό, με την πόλη, γιατί θεωρούμε ότι η επίσκεψη και το βίωμα είναι μία εκπαιδευτική διαδικασία. Νιώθουμε ότι όταν ο κόσμος και η νεολαία, ακόμα περισσότερο, καλείται ή γίνεται πιο φιλική η σχέση της με ένα μνημείο, αυτό εξασφαλίζει και το μέλλον του ίδιου του μνημείου. Γιατί αυτό διδάσκει, εμπνέει, συγκινεί και με αυτόν τον τρόπο ελπίζει κανείς και τη συνέχεια της φροντίδας και του σεβασμού στα ιστορικά μνημεία.