Τι καθορίζει το γαλάζιο χρώμα, σε τι είναι ευαίσθητα, με τι είδους παθήσεις και εθισμούς μπορεί να συνδέονται, ποια η γενετική μετάλλαξη πριν χιλιάδες χρόνια που καθόρισε την εξέλιξή τους;
Από τον Έρικ Κλάπτον, τον Έλτον Τζον, τον Μπρους Σπρίνγκστιν, μέχρι την Μπίλι Άιλις, την Τέιλορ Σουίφτ και την Λάνα Ντελ Ρέι τα γαλάζια μάτια εξυμνούνται μέσα από στίχους και μελωδίες. Σύμβολα ομορφιάς, αθωότητας, καθαρά σαν το κρυστάλλινο νερό και μυστηριώδη σαν τη θάλασσα, τα γαλάζια μάτια εμπνέουν ποιητές και συγγραφείς για την καθαρότητα, αλλά και τη μελαγχολία τους. Ποια είναι, όμως, τα χαρακτηριστικά τους που τα κάνουν τόσο ξεχωριστά;
Τα γαλάζια μάτια είναι η δεύτερη πιο συχνή απόχρωση ματιών, καθώς περίπου το 8-10% του παγκόσμιου πληθυσμού τα διαθέτει -την πρωτιά κατακτούν τα καστανά μάτια με ποσοστό που κυμαίνεται από το 55% έως το 79%. Σε χώρες όπως η Εσθονία και η Φινλανδία, σχεδόν το 90% του πληθυσμού έχει μπλε μάτια, ενώ σε Ιρλανδία και Σκωτία περισσότεροι από τους μισούς κατοίκους έχουν γαλάζια μάτια. Σπανιότερα είναι τα πράσινα με 2% και καστανό-κίτρινα με 5%.
Τα γαλάζια μάτια δεν είναι στην πραγματικότητα «γαλάζια»
Τα μπλε μάτια δεν περιέχουν καθόλου μπλε χρωστική ουσία. Το χρώμα τους οφείλεται στον τρόπο που το φως διαχέεται και αντανακλάται μέσα στην ίριδα, λόγω της πολύ μικρής ποσότητας μελανίνης. Τα μπλε μάτια, σύμφωνα με την Αμερικανική Ακαδημία Οφθαλμολογίας αποκτούν το χρώμα τους με τον ίδιο τρόπο που το νερό και ο ουρανός αποκτούν το δικό τους χρώμα: διαχέουν το φως έτσι ώστε περισσότερο μπλε φως να αντανακλάται. Το λεγόμενο στρώμα της ίριδας -το πρόσθιο μέρος του οφθαλμού- αποτελείται από ίνες και κύτταρα. Στην περίπτωση που δεν υπάρχει καφέ χρωστική ουσία σε αυτό το σημείο, οι ίνες διασκορπίζονται και απορροφούν μερικά από τα μεγαλύτερα μήκη κύματος φωτός που εισέρχονται, επομένως περισσότερο μπλε φως επιστρέφει και τα μάτια φαίνονται γαλάζια.
Ένα από τα πιο εντυπωσιακά επιστημονικά στοιχεία είναι ότι όλοι οι άνθρωποι με γαλανά μάτια πιθανότατα έχουν έναν κοινό πρόγονο. Σύμφωνα με έρευνες, πριν από περίπου 6.000-10.000 χρόνια εμφανίστηκε μια γενετική μετάλλαξη που «απενεργοποίησε» την παραγωγή καφέ χρωστικής στα μάτια. Από τότε, το χαρακτηριστικό αυτό πέρασε από γενιά σε γενιά. Πιο συγκεκριμένα, ερευνητές του Πανεπιστημίου της Κοπεγχάγης, διαπίστωσαν ότι η γενετική αυτή μετάλλαξη εντοπίστηκε σε έναν μόνο άνθρωπο στην Ευρώπη που οδήγησε στην ανάπτυξη των γαλανών ματιών. Αυτή η μετάλλαξη αποτελεί την αιτία που υπάρχουν αυτή τη στιγμή άνθρωποι με μπλε μάτια σε όλο τον πλανήτη. Οι επιστήμονες κατέληξαν ότι τα άτομα με μπλε μάτια συνδέονται με εκείνον τον άνθρωπο και έχουν κληρονομήσει την ίδια αλλαγή στο ίδιο ακριβώς σημείο του DNA τους.
Επιπλέον, τα γαλάζια μάτια είναι πιο ευαίσθητα στο φως. Η χαμηλή περιεκτικότητα σε μελανίνη σημαίνει ότι τα μάτια προστατεύονται λιγότερο από την υπεριώδη ακτινοβολία, γεγονός που μπορεί να αυξήσει την ευαισθησία και την ανάγκη για προστασία, όπως η χρήση γυαλιών ηλίου και η αποφυγή παραμονής στον ήλιο για μεγάλο χρονικό διάστημα. Άνθρωποι με μπλε μάτια είναι λιγότερο πιθανό να εκδηλώσουν λεύκη, όπως αναφέρει έρευνα με επικεφαλής την Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου του Κολοράντο που δημοσιεύθηκε στο Nature Genetics, ενώ όσοι έχουν καστανά μάτια είναι λιγότερο πιθανό να εμφανίσουν μελάνωμα. Οι ερευνητές εικάζουν ότι τα γονίδια για τα μπλε μάτια και τη λεύκη μπορεί να συνδέονται.
Παθήσεις και προσωπικότητα
Ταυτόχρονα, μελέτες υποδεικνύουν ότι το μπλε χρώμα σχετίζεται με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας. Άνθρωποι με γαλάζια μάτια μπορεί να είναι πιο ανταγωνιστικοί, εγωκεντρικοί και διστακτικοί με τους άλλους, σε σύγκριση με όσους έχουν σκούρα μάτια που συχνά είναι πιο ευχάριστοι και ανοιχτοί. Ένα ακόμα ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι πολλά μωρά γεννιούνται με γαλάζια μάτια, τα οποία όμως μπορεί να αλλάξουν χρώμα καθώς μεγαλώνουν. Αυτό συμβαίνει επειδή η παραγωγή μελανίνης αυξάνεται με τον χρόνο. Έτσι, παρότι έρχονται στον κόσμο πολλά λευκά μωρά με μπλε μάτια, αυτό δε σημαίνει ότι θα διατηρήσουν το χρώμα τους μεγαλώνοντας.
Εντυπωσιακά είναι τα αποτελέσματα μελέτης που δημοσιεύθηκε στο American Journal of Medical Genetics, σύμφωνα με την οποία άνθρωποι με γαλάζια μάτια διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο εξάρτησης από το αλκοόλ σε σύγκριση με εκείνα με πιο σκούρα μάτια, αποδεικνύοντας τον γενετικό παράγοντα του αλκοολισμού. Αναλυτικότερα, Αμερικανοί ευρωπαϊκής καταγωγής με μπλε μάτια είχαν έως και 83% μεγαλύτερες πιθανότητες να αναπτύξουν εξάρτηση από το αλκοόλ, σε σύγκριση με αντίστοιχη ομάδα με πιο σκούρο χρώμα ματιώ
Τέλος, η γενετική των ματιών είναι πολύ πιο περίπλοκη από όσο πιστεύαμε παλαιότερα. Το χρώμα των ματιών δεν καθορίζεται από ένα μόνο γονίδιο, αλλά από τη συνεργασία πολλών, έως και 16 διαφορετικών, γεγονός που εξηγεί γιατί ακόμη και γονείς με γαλάζια μάτια μπορούν να αποκτήσουν παιδί με διαφορετικό χρώμα ματιών.
Φωτογραφίες: Getty Images / Ideal Image