Η λήξη της πιο πρόσφατης και κρίσιμης συμφωνίας ελέγχου των εξοπλισμών ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες και τη Ρωσία τέθηκε σε ισχύ την Πέμπτη 5/2, εντείνοντας τον φόβο για έναν νέο κύκλο πυρηνικού ανταγωνισμού ανάμεσα στις δύο ισχυρότερες πυρηνικές δυνάμεις του πλανήτη, σε μια περίοδο γενικευμένης διεθνούς αστάθειας.
Η Συνθήκη για τη Μείωση των Στρατηγικών Όπλων του 2011, γνωστή ως Νέα START, έθετε ανώτατα όρια στα πυρηνικά οπλοστάσια Ουάσινγκτον και Μόσχας, ενώ προέβλεπε μηχανισμούς επιθεώρησης και ανταλλαγής δεδομένων. Με την εκπνοή της, οι δύο πλευρές μένουν χωρίς θεσμικό πλαίσιο ρύθμισης των στρατηγικών τους αποθεμάτων για πρώτη φορά από το αποκορύφωμα του Ψυχρού Πολέμου τη δεκαετία του 1980.
«Το τέλος της συμφωνίας σίγουρα δεν καθιστά τον κόσμο ασφαλέστερο», σημείωσε ο Πάβελ Ποντβίγκ, ανώτερος ερευνητής στο Ινστιτούτο των Ηνωμένων Εθνών για την Έρευνα στον Αφοπλισμό στη Γενεύη. Όπως τόνισε, «η ουσιαστική ζημιά αφορά την απώλεια της διαφάνειας, κάτι που αυξάνει τους πολιτικούς κινδύνους».
Η λήξη της START συμπίπτει με τη χειρότερη επιδείνωση των σχέσεων Ρωσίας–Ευρώπης εδώ και δεκαετίες, λόγω του πολέμου στην Ουκρανία και της αβεβαιότητας που επικρατεί μεταξύ των συμμάχων των ΗΠΑ για τη μακροπρόθεσμη δέσμευσή τους στο ΝΑΤΟ. Την ίδια στιγμή, η Κίνα ενισχύει το στρατηγικό της οπλοστάσιο, ενώ και άλλες χώρες επανεξετάζουν την ανάγκη απόκτησης πυρηνικών όπλων, καθώς ο ανταγωνισμός των μεγάλων δυνάμεων για περιφερειακή επιρροή οξύνεται.
Η συμφωνία επρόκειτο αρχικά να λήξει το 2021, προτού οι δύο πλευρές συμφωνήσουν σε πενταετή παράταση. Ωστόσο, το 2023 ο Ρώσος πρόεδρος Βλαντιμίρ Πούτιν ανέστειλε επίσημα τη συμμετοχή της Ρωσίας, διακόπτοντας επιθεωρήσεις και ανταλλαγή πληροφοριών, καθώς η ένταση με τις ΗΠΑ κλιμακώθηκε μετά την πλήρη εισβολή στην Ουκρανία. Παρ’ όλα αυτά, δεσμεύτηκε ότι θα τηρηθούν τα όρια των 1.550 στρατηγικών πυρηνικών κεφαλών ανά πλευρά.
«Ο άμεσος κίνδυνος είναι πως, χωρίς νομικούς περιορισμούς και μηχανισμούς επαλήθευσης, και οι δύο χώρες μπορεί να κινηθούν προς το χειρότερο σενάριο, προσθέτοντας εκατοντάδες νέες κεφαλές από φόβο ότι θα το πράξει και η άλλη πλευρά», προειδοποίησε ο Μακένζι Νάιτ-Μπόιλ, ανώτερος ερευνητής του Nuclear Information Project της Federation of American Scientists. Όπως εξήγησε, ΗΠΑ και Ρωσία διαθέτουν την τεχνική δυνατότητα να αυξήσουν ραγδαία τον αριθμό των ανεπτυγμένων πυρηνικών κεφαλών τους.
Τον Σεπτέμβριο, ο Πούτιν άφησε ανοιχτό το ενδεχόμενο τήρησης των όρων της συνθήκης για έναν ακόμη χρόνο, εφόσον το ίδιο έπρατταν και οι Ηνωμένες Πολιτείες. Ο Πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ δεν απάντησε επισήμως.
Αξιωματούχος του Λευκού Οίκου ανέφερε ότι ο Τραμπ θα καθορίσει τη στρατηγική του για τον έλεγχο των πυρηνικών όπλων με βάση το δικό του χρονοδιάγραμμα. Ο πρόεδρος έχει επανειλημμένα επισημάνει την ανάγκη αντιμετώπισης της πυρηνικής απειλής και έχει δηλώσει πως επιθυμεί να εντάξει και την Κίνα σε μελλοντικές διαπραγματεύσεις.
«Η πυρηνική ισχύς της Κίνας δεν βρίσκεται σε καμία περίπτωση στο ίδιο επίπεδο με αυτή των ΗΠΑ», δήλωσε ο Λιν Τζιάν, εκπρόσωπος του κινεζικού Υπουργείου Εξωτερικών, σε συνέντευξη Τύπου στις 3 Φεβρουαρίου, προσθέτοντας ότι «δεν είναι ούτε δίκαιο ούτε λογικό» να ζητηθεί τώρα η συμμετοχή της Κίνας σε συνομιλίες αφοπλισμού. Το Πεκίνο κάλεσε τις ΗΠΑ να ανταποκριθούν στην «εποικοδομητική» πρόταση της Ρωσίας για παράταση της START, στο όνομα της παγκόσμιας στρατηγικής σταθερότητας.
Το ρωσικό Υπουργείο Εξωτερικών υποστήριξε ότι οι δύο πλευρές πλέον «δεν δεσμεύονται από καμία υποχρέωση» στο πλαίσιο της συνθήκης και είναι ελεύθερες να επιλέξουν τα επόμενα βήματά τους, σημειώνοντας ωστόσο ότι η Μόσχα παραμένει ανοιχτή σε πολιτικές και διπλωματικές λύσεις.
Στο εσωτερικό των ΗΠΑ, ορισμένοι Ρεπουμπλικανοί βουλευτές προέτρεψαν τον Τραμπ να μην αποδεχθεί την πρόταση Πούτιν, εκφράζοντας φόβους ότι μια παράταση θα περιόριζε δυσανάλογα την ευελιξία της Ουάσινγκτον χωρίς να δεσμεύει ουσιαστικά τη Μόσχα. Η συνθήκη, άλλωστε, αφορούσε μόνο στρατηγικά και όχι τακτικά πυρηνικά όπλα. Ο πρώην διευθυντής της CIA Μπιλ Μπερνς έχει προειδοποιήσει για τον κίνδυνο χρήσης τακτικών πυρηνικών στην Ουκρανία το φθινόπωρο του 2022.
Σε ακρόαση της Γερουσίας, ο συνταξιούχος ναύαρχος Τσαρλς Α. Ρίτσαρντ υπογράμμισε ότι μια απλή μονοετής παράταση της New START «δεν περιορίζει τη Ρωσία με τον ίδιο τρόπο που περιορίζει εμάς», εμποδίζοντας την αμερικανική αντίδραση απέναντι στην ταχεία ενίσχυση της Κίνας. Αντίθετα, η Ρόουζ Γκότεμολερ τάχθηκε υπέρ της παράτασης, χαρακτηρίζοντάς την ως αναγκαίο μεταβατικό μέτρο.
Η Κίνα, σύμφωνα με έκθεση του Πενταγώνου προς το Κογκρέσο το 2025, συνεχίζει «μαζική πυρηνική επέκταση» με στόχο τη στρατηγική ισορροπία έναντι των ΗΠΑ έως το 2027. Το Πεκίνο ενδέχεται να διαθέτει πάνω από 1.000 πυρηνικές κεφαλές έως το 2030, από περίπου 200 στην αρχή της δεκαετίας, χωρίς ωστόσο να δείχνει διάθεση για συνομιλίες μείωσης του πυρηνικού κινδύνου.
Ο Ρώσος αναλυτής Ντμίτρι Στεφάνοβιτς εκτιμά ότι η Μόσχα μπορεί να αποφύγει προσωρινά την αύξηση του οπλοστασίου της, προειδοποιώντας όμως ότι η απουσία δεσμευτικών συμφωνιών δημιουργεί τις προϋποθέσεις για μεσοπρόθεσμη κλιμάκωση.
Μια περίοδος χωρίς πυρηνικούς περιορισμούς θα μπορούσε να παρασύρει και άλλα κράτη, από το Ηνωμένο Βασίλειο και τη Γαλλία έως τη Βόρεια Κορέα και το Πακιστάν, σε ενίσχυση των στρατηγικών τους οπλοστασίων. Ο Πούτιν έχει ήδη προβάλει νέα ρωσικά όπλα, όπως τον πυρηνικό πύραυλο κρουζ Burevestnik, το υποβρύχιο drone Poseidon και τον υπερηχητικό Kinzhal, ενώ η χρήση του πυραύλου Oreshnik στην Ουκρανία αναδεικνύει την αυξανόμενη εμβέλεια των ρωσικών δυνατοτήτων.
Μετά τις ρωσικές δοκιμές, ο Τραμπ απείλησε με επανέναρξη πυρηνικών δοκιμών «σε ισότιμη βάση», οδηγώντας τη Μόσχα να εξετάσει αντίστοιχα σενάρια. Οι τελευταίες πυρηνικές δοκιμές των ΗΠΑ έγιναν το 1992, της Ρωσίας το 1990 και της Κίνας το 1996.
Ρώσοι αξιωματούχοι υποστηρίζουν ότι τυχόν νέες διαπραγματεύσεις θα πρέπει να περιλαμβάνουν και ζητήματα όπως η διεύρυνση του ΝΑΤΟ, η αμερικανική αντιπυραυλική άμυνα και οι πύραυλοι μέσου και μικρού βεληνεκούς. Μια συμφωνία για τον τερματισμό του πολέμου στην Ουκρανία, σημείωσε ο Άνκιτ Πάντα, θα μπορούσε να ανοίξει τον δρόμο για έναν ευρύτερο διάλογο στρατηγικής σταθερότητας.
Διαβάστε ακόμη
Μετοχές έναντι ομολόγων: Οι γεωπολιτικές εξελίξεις ταράζουν τις αγορές (γράφημα)
Τα 4 ξενοδοχεία της Costa Navarino: Ανοίγει η αυλαία του 2026 με εμπειρίες που κάνουν τη διαφορά
Για όλες τις υπόλοιπες ειδήσεις της επικαιρότητας μπορείτε να επισκεφτείτε το Πρώτο Θέμα