Μπορεί να μην έχετε ακούσει ποτέ για τις μέλισσες χωρίς κεντρί, όμως στον πλανήτη υπάρχουν περισσότερα από 600 είδη. Παρότι ορισμένες έχουν μήκος μόλις πέντε χιλιοστά, διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στην επικονίαση των φυτών. Και πέρυσι, στο Περού, έγιναν τα πρώτα έντομα στον κόσμο που απέκτησαν νομικά δικαιώματα.
Η Διακήρυξη των Δικαιωμάτων των Μελισσών Χωρίς Κεντρί του Αμαζονίου, η οποία εγκρίθηκε από δύο δημοτικές αρχές, αναγνωρίζει, μεταξύ άλλων, το δικαίωμά τους στην ύπαρξη και στην ευημερία, σε ένα υγιές περιβάλλον, καθώς και στη νομική εκπροσώπηση.
Η ιστορική αυτή εξέλιξη ήρθε έπειτα από επίμονες προσπάθειες ενός συνασπισμού περιβαλλοντικών οργανώσεων, ειδικών στην προστασία της φύσης και οργανώσεων αυτοχθόνων πληθυσμών.
Δίνοντας φωνή σε όσους δεν μπορούν να υπερασπιστούν τον εαυτό τους
Το Περού φιλοξενεί περισσότερα από 175 είδη μελισσών χωρίς κεντρί, οι οποίες θεωρούνται ένας από τους βασικούς πυλώνες του οικοσυστήματος του τροπικού δάσους.
Εδώ και χρόνια, περιβαλλοντικές οργανώσεις και εκπρόσωποι αυτοχθόνων κοινοτήτων προειδοποιούσαν για τη ραγδαία μείωση των πληθυσμών τους εξαιτίας της αποψίλωσης των δασών, της χρήσης φυτοφαρμάκων και της κλιματικής αλλαγής.
Η Ρόσα Βάσκες Εσπινόσα, βιολόγος με ειδίκευση στη χημεία, συγγραφέας και ιδρύτρια της μη κερδοσκοπικής περιβαλλοντικής οργάνωσης Amazon Research Internacional, συνεργάστηκε με άλλες οργανώσεις για την κατάρτιση νομοθετικής πρότασης που θα αναγνώριζε δικαιώματα στους μικροσκοπικούς αυτούς επικονιαστές.
Το πρωτοποριακό έργο της οδήγησε στην αναγνώρισή της ως βραβευμένης των Rolex Awards για το 2026, όπως μεταδίδει το CNN.
Παρά την ονομασία τους, οι μέλισσες χωρίς κεντρί διαθέτουν στην πραγματικότητα κεντρί. Ωστόσο, αυτό είναι είτε υποτυπώδες είτε μη λειτουργικό και δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την άμυνά τους.
Αντί γι’ αυτό, ορισμένα είδη παράγουν έντονο βόμβο και δαγκώνουν προκειμένου να προστατεύσουν τις φωλιές τους.
Οι φωλιές αυτές βρίσκονται συνήθως μέσα σε κούφιους κορμούς δέντρων, στο έδαφος ή σε άλλες κοιλότητες, ακόμη και σε ανθρώπινες κατασκευές.
Η Εσπινόσα άρχισε να μελετά τα συγκεκριμένα είδη το 2020. Με την πάροδο του χρόνου, όμως, το έργο της εξελίχθηκε και απέκτησε ευρύτερο χαρακτήρα, ξεπερνώντας τα όρια της επιστημονικής έρευνας.
«Όταν ξεκινήσαμε το πρόγραμμά μας, διαπιστώσαμε ότι οι μέλισσες χωρίς κεντρί δεν αναφέρονταν πουθενά στη νομοθεσία του Περού, παρότι αποτελούν αυτόχθονα είδη της χώρας», δήλωσε.
«Οι μέλισσες χωρίς κεντρί έχουν το δικαίωμα να ζουν και να έχουν πρόσβαση σε υγιή χλωρίδα, απαλλαγμένη από ρύπους, φυτοφάρμακα ή χωροκατακτητικά είδη», εξήγησε.
«Οι μέλισσες δεν μπορούν να υπερασπιστούν τον εαυτό τους στα δικαστήρια ούτε απέναντι στις απειλές που αντιμετωπίζουν. Εμείς, όμως, ως άνθρωποι, μπορούμε να δώσουμε φωνή σε όσους δεν έχουν», πρόσθεσε.
Τα δικαιώματα της φύσης αποκτούν νομική υπόσταση
Τα τελευταία χρόνια αναπτύσσεται διεθνώς ένα ολοένα ισχυρότερο κίνημα υπέρ της αναγνώρισης νομικών δικαιωμάτων στη φύση.
Ανάμεσα στις σημαντικές επιτυχίες του συγκαταλέγεται η αναγνώριση νομικής προσωπικότητας στο οικοσύστημα της λιμνοθάλασσας Μαρ Μενόρ στην Ισπανία το 2022, καθώς και στον ποταμό Μαρανιόν του Περού το 2024.
Εμπνευσμένη από αυτά τα παραδείγματα, η ομάδα της Εσπινόσα διαμόρφωσε μια διακήρυξη που αναγνωρίζει στις μέλισσες το δικαίωμα να υπάρχουν χωρίς οι πληθυσμοί τους να πλήττονται από τη ρύπανση, την κλιματική αλλαγή ή τις ανθρώπινες δραστηριότητες.
Η διακήρυξη προέκυψε από τη συνεργασία της Amazon Research Internacional με τη διεθνή μη κερδοσκοπική οργάνωση περιβαλλοντικού δικαίου Earth Law Center και τοπικούς φορείς.
Στη συνεργασία συμμετείχαν η EcoAsháninka, η οποία εκπροσωπεί χιλιάδες αυτόχθονες κατοίκους του Περού, η Reserva Comunal Ashaninka και η Asociación de Meliponicultores Región Loreto, ένωση μελισσοκόμων της περιοχής Λορέτο.
Οι οργανώσεις προώθησαν την υιοθέτηση της διακήρυξης σε δύο επαρχίες, τη Σάτιπο και τη Νάουτα, όπου εγκρίθηκε τον Οκτώβριο του 2025 και τον Ιανουάριο του 2026, αντίστοιχα.
Πλέον, οργανώσεις όπως αυτή της Εσπινόσα, αλλά και εκπρόσωποι του αυτόχθονα λαού Ασανίνκα, θα μπορούν να προσφεύγουν στα δικαστήρια του Περού για παραβιάσεις των δικαιωμάτων των μελισσών.
Η σύνδεση της επιστήμης με τη γνώση των αυτοχθόνων
Η Κονστάνσα Πριέτο Φιχελίστ, νομική διευθύντρια του Earth Law Center για τη Λατινική Αμερική, εξήγησε ότι η νομοθεσία συνδυάζει την επιστημονική εξειδίκευση της Εσπινόσα με την παραδοσιακή γνώση του λαού Ασανίνκα.
Με τον τρόπο αυτό, λειτουργεί ως γέφυρα ανάμεσα στην επιστήμη, τον πολιτισμό των αυτοχθόνων και τους κρατικούς θεσμούς.
«Από την αρχή συνεργαζόμαστε με τις κοινότητες. Επομένως, η οικοδόμηση αυτής της σχέσης με την κοινότητα και η μεταφορά της γνώσης σε ένα έγγραφο μπορούν να λειτουργήσουν ως γέφυρα», δήλωσε η Φιχελίστ.
«Μου αρέσει να το βλέπω ως μια μεταφορά των αντιλήψεων των αυτοχθόνων στο νομικό πλαίσιο – της ιδέας ότι η φύση είναι ζωντανή», ανέφερε η Εσπινόσα.
Σύμφωνα με την ίδια, η διακήρυξη θα προσφέρει προστασία και στον λαό Ασανίνκα, ο οποίος παραδοσιακά συμβάλλει στη διατήρηση των πληθυσμών των συγκεκριμένων μελισσών.
Οι αυτόχθονες κοινότητες εξαρτώνται από την επικονίαση για την παραγωγή τροφίμων και φαρμακευτικών φυτών, ενώ χρησιμοποιούν το μέλι των μελισσών και στην παραδοσιακή ιατρική.
Από τη νομοθεσία στην πραγματική προστασία
Η επόμενη πρόκληση για τις οργανώσεις που συμμετείχαν στην πρωτοβουλία είναι η πρακτική εφαρμογή των νέων δικαιωμάτων.
Όπως εξήγησε η Φιχελίστ, η ομάδα σχεδιάζει πλέον την κατάρτιση ενός ολοκληρωμένου σχεδίου δράσης για την εφαρμογή της νομοθεσίας.
Η οργάνωση της Εσπινόσα, οι κοινότητες Ασανίνκα και οι τοπικές δημοτικές αρχές συνεργάζονται ώστε οι προβλέψεις της διακήρυξης να μετατραπούν σε συγκεκριμένους κανόνες προστασίας.
Οι εμπλεκόμενοι φορείς θα πρέπει να καθορίσουν πότε και με ποιον τρόπο παραβιάζονται τα δικαιώματα των εντόμων.
Ένα ενδεικτικό ζήτημα είναι η ποινή που θα επιβάλλεται σε κάποιον ο οποίος κόβει δέντρο που φιλοξενεί προστατευόμενη κυψέλη.
Η Εσπινόσα ελπίζει ότι οι δημοτικές αρχές θα εγκρίνουν τις σχετικές ρυθμίσεις μέσα στο 2026.
Τόσο η ίδια όσο και η Φιχελίστ υπογράμμισαν τη σημασία της συνεργασίας ανάμεσα στις περιβαλλοντικές οργανώσεις και στην τοπική αυτοδιοίκηση.
Η Φιχελίστ τόνισε ότι η νέα νομοθεσία αποτελεί «ένα πρώτο βήμα» προς τη μακροπρόθεσμη προστασία των ειδών.
«Δεν μπορούμε απλώς να επεκτεινόμαστε. Πρέπει πρώτα να εδραιώσουμε πραγματικά τις βάσεις της εφαρμογής», σημείωσε.
Ενδιαφέρον από 14 χώρες και έξι ηπείρους
Η πρωτοβουλία έχει ήδη προσελκύσει το ενδιαφέρον και άλλων περιοχών του Περού.
Εκπρόσωποι επαρχιών που επιθυμούν να υιοθετήσουν αντίστοιχη νομοθεσία έχουν επικοινωνήσει με την ομάδα της Εσπινόσα.
Επιπλέον, δύο δήμοι στην περιοχή του Κούσκο, το Πιτσάρι και η Ουνιόν Ασανίνκα, έχουν ήδη εγκρίνει τη διακήρυξη ως τοπικό νόμο.
Παράλληλα, η ομάδα έχει δεχθεί εκδήλωση ενδιαφέροντος από οργανώσεις 14 χωρών σε έξι ηπείρους, οι οποίες επιθυμούν να χρησιμοποιήσουν παρόμοια νομικά εργαλεία για την προστασία των δικών τους αυτόχθονων ειδών μελισσών.
Σύμφωνα με την Εσπινόσα, μέχρι σήμερα δεν έχει εκδικαστεί κάποια υπόθεση που να αφορά την εφαρμογή της συγκεκριμένης νομοθεσίας.
Ωστόσο, έχουν ήδη καταγραφεί πρωτοβουλίες από τις αρχές και τις τοπικές κοινότητες του Περού.
Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται εκπαιδευτικά εργαστήρια για την προστασία και την εκτροφή μελισσών χωρίς κεντρί, η ένταξη σχετικών θεμάτων στα σχολικά προγράμματα και η δημιουργία τοπικών αγορών για την ενίσχυση του εισοδήματος των αυτοχθόνων που συμβάλλουν στη διατήρηση των πληθυσμών τους.
«Μου δίνει μεγάλη ελπίδα το γεγονός ότι μπορούμε να είμαστε πολύ πιο συνειδητοί και να υιοθετούμε πιο ολοκληρωμένες προσεγγίσεις», δήλωσε η Εσπινόσα.
«Δεν έχουμε απλώς μια εντυπωσιακή νίκη, αλλά μακροπρόθεσμες και διαρκείς προσπάθειες».
