To πρόσφατα δημοσιευθέν έγγραφο εργασίας του Δ.Ν.Τ. για την αντιμετώπιση της ιδιωτικής υπερχρέωσης στην Ευρώπη έχει ιδιαίτερη σημασία και για τη χώρα μας. Αξιολογώντας τα οικονομικά και νομικά εργαλεία που χρησιμοποιούν οι ευρωπαϊκές χώρες για την αντιμετώπιση του προβλήματος δίνει σημαντική ώθηση στη σχετική συζήτηση, απαλλάσσοντάς τη από πολλούς μύθους και προκαταλήψεις. Η έκθεση συνηγορεί στην υπεροχή και τα ευρύτερα πλεονεκτήματα που μπορεί να έχει μία συστηματική παρέμβαση των κρατών σε σχέση με την κοντόθωρη και συχνά απατηλή εμμονή των πιστωτών στην ικανοποίηση των απαιτήσεών τους απέναντι σε οφειλέτες που αδυνατούν να ανταποκριθούν.
Η έκθεση διευρύνει τους ορίζοντες των κυβερνήσεων για την αντιμετώπιση του προβλήματος της υπερχρέωσης. Δεν το επιχειρεί μάλιστα αυτό υπό το πρίσμα της πραγμάτωσης και διαφύλαξης του κοινωνικού κράτους, της διαμόρφωσης ενός κοινωνικού διχτύου προστασίας, προοπτική άλλωστε που συχνά πλέον υποβαθμίζεται. Είναι, αντιθέτως, η ενίσχυση της ανάπτυξης και η προαγωγή της επιχειρηματικότητας που προτάσσουν, τεκμηριώνουν και επιβάλλουν την ανάγκη για αποκατάσταση των υπερχρεωμένων νοικοκυριών και την παροχή κινήτρων για την επανένταξή τους στην οικονομική δραστηριότητα.
Θα μπορούσε μάλιστα να διακρίνει κανείς τα προτεινόμενα μέτρα σε δύο βασικές κατηγορίες. Αφενός, συστήνονται τακτικά μέτρα με σκοπό τη διευκόλυνση της πρόσβασης και την επιτάχυνση των διαδικασιών για τη ρύθμιση και απαλλαγή των χρεών των υπερχρεωμένων νοικοκυριών. Αφετέρου, επισημαίνεται ότι, σε χώρες, όπου το φαινόμενο της υπερχρέωσης είναι ιδιαίτερα οξυμένο, η αποκατάσταση μέσω των προηγουμένων διαδικασιών μπορεί να αποβεί ανεπαρκής, καθώς συχνά τα κράτη αδυνατούν να ανταποκριθούν στο διοικητικό βάρος και το οικονομικό κόστος των εν λόγω διαδικασιών. Κατάλληλες είναι γι’ αυτό, υπό περιστάσεις, πολιτικές διαγραφής χρεών που επιταχύνουν την επανένταξη των υπερχρεωμένων οφειλετών στην οικονομική και κοινωνική ζωή. Για λόγους χώρου, στο παρόν άρθρο περιορίζομαι στην πρώτη κατηγορία μέτρων, επιφυλασσόμενος για τη δεύτερη.
Στο παραπάνω έγγραφο το παράδειγμα της χώρας μας αναφέρεται συχνά με αφορμή το νόμο για τα υπερχρεωμένα νοικοκυριά. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ο νόμος αυτός έχει θετική απήχηση στους υπερχρεωμένους. Οι δεκάδες χιλιάδες από αυτούς που έσπευσαν ήδη να τον αξιοποιήσουν επιβεβαιώνουν του λόγου το αληθές. Οι μακρινές δικάσιμοι δεν αποθαρρύνουν τους ενδιαφερόμενους, καθώς μπορούν με την κατάθεση της αίτησης να έχουν ήδη μία προσωρινή και προσαρμοσμένη στις δυνατότητές τους ρύθμιση των χρεών. Πολλές δικαστικές αποφάσεις που έχουν δημοσιευτεί έχουν καταδείξει την πρακτική αξία του νόμου. Η δε καινοτόμος ρύθμιση της προστασίας της κύριας κατοικίας διευρύνει τον κύκλο των ενδιαφερομένων για την αξιοποίηση των διαδικασιών του.
Ωστόσο, το αυξημένο ενδιαφέρον για το νόμο οδήγησε σε προβλήματα εφαρμογής του. Και αυτό γιατί η στήριξή του από την Πολιτεία δεν ήταν συνεπής. Έτσι λ.χ., ενώ ο νόμος προέβλεπε τη δημιουργία 80 νέων θέσεων ειρηνοδικών για την κάλυψη των αναγκών του, αυτές χρησιμοποιήθηκαν, με την ανακατανομή των αρμοδιοτήτων στο πλαίσιο των βαθμίδων της Δικαιοσύνης, για την κάλυψη άλλων αναγκών. Αλλαγές που θα αντιστάθμιζαν αυτή την απώλεια δεν πραγματοποιήθηκαν. Το μεγάλο ενδιαφέρον για τον νόμο προβάλλεται εντέλει από ορισμένους ως αδυναμία.
Η παραπάνω έκθεση του Δ.Ν.Τ. αναφέρει ότι η Κυβέρνηση εξετάζει την αναθεώρηση του παραπάνω νόμου. Ωστόσο, είναι αμφίβολο αν με αυτό εννοεί την ενίσχυση και εδραίωση των θεσμών της ρύθμισης και απαλλαγής από χρέη για όσους έχουν περιέλθει σε μόνιμη αδυναμία. Έτσι, η Ένωση Ελληνικών Τραπεζών μας πληροφορεί σε μελέτη που πρόσφατα δημοσίευσε ότι, σύμφωνα με την πρόταση του αρμόδιου Υπουργείου, την οποία οι πολίτες αγνοούν, η περίοδος δοκιμασίας για την απαλλαγή του οφειλέτη από τα χρέη θα μπορεί να φθάνει πλέον τα επτά έτη (από τέσσερα), ενώ ο οφειλέτης, προκειμένου να συμμετάσχει στη διαδικασία, θα υποχρεούται σε ελάχιστη καταβολή. Αντί για επίσπευση και διευκόλυνση της διαδικασίας απαλλαγής, όπως προτείνει το Δ.Ν.Τ., θα προκληθεί περαιτέρω επιβράδυνση, ενδεχομένως πρόσθετο διοικητικό κόστος και τελικά δυσχέρανση της πρόσβασης.
Οι ρυθμίσεις που είχαν κατατεθεί στη βουλή για τη βελτίωση του νόμου για τα υπερχρεωμένα νοικοκυριά και αποσύρθηκαν πριν τη συζήτησή τους τον περασμένο Απρίλιο προκειμένου να τύχουν της έγκρισης της τρόικας δεν επανακατατέθηκαν. Αυτό παρά το γεγονός ότι, σύμφωνα με τη δήλωση του τότε αρμόδιου υπουργού, η έγκριση αυτή χορηγήθηκε. Οι διατάξεις που διευκόλυναν την πρόσβαση των μικρών εμπόρων στη διαδικασία, που προέβλεπαν την έναρξη της περιόδου ρύθμισης με την κατάθεση της αίτησης, προκειμένου να αμβλυνθούν (και ενδεχομένως να εξουδετερωθούν) οι συνέπειες από τις καθυστερήσεις στην εκδίκαση των υποθέσεων, δεν περιλαμβάνονται πλέον στις εξαγγελίες των αρμοδίων.
Εκείνο το οποίο χρειάζεται αναθεώρηση είναι η στάση της (εκάστοτε) Κυβέρνησης και η ενεργοποίησή της για τη στήριξη της εφαρμογής αυτού του νόμου. Για λόγους ιδιαίτερους, που δεν συνδέονται απαραίτητα με την υπέρμετρη προσήλωση στην προστασία των στενά αντιλαμβανομένων τραπεζικών συμφερόντων, οι Κυβερνήσεις δεν έχουν ανταποκριθεί επαρκώς στην ευθύνη τους αυτή. Η αποτελεσματική αξιοποίηση των δυνατοτήτων ρύθμισης και απαλλαγής χρεών προϋποθέτει συνεχείς και πολυποίκιλες δράσεις. Σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες οι Κυβερνήσεις λογοδοτούν κάθε χρόνο με εκθέσεις για τα μέτρα και τις δράσεις που αναπτύσσουν προκειμένου να αξιοποιηθούν από τους υπερχρεωμένους οι εν λόγω θεσμοί.
Οι ρυθμίσεις για τα υπερχρεωμένα νοικοκυριά απολαμβάνουν μία σχεδόν οικουμενική αποδοχή και αναγνώριση. Οι δανειστές μας έχουν ήδη μακρά παράδοση σε αντίστοιχες νομοθεσίες και δεν είναι ασφαλώς αυτοί το πρόβλημα. Η παραπάνω έκθεση του Δ.Ν.Τ. εκθέτει και επιδοκιμάζει νομοθετικές αλλαγές σε άλλες χώρες που επισπεύδουν για τους υπερχρεωμένους οφειλέτες το νέο οικονομικό ξεκίνημα, χωρίς τα ανυπέρβλητα βάρη των χρεών τους. Υπογραμμίζει τις ευεργετικές επιδράσεις τους στην επανεκκίνηση της οικονομίας, στον ίδιο τον δανεισμό, στα δημοσιονομικά έσοδα, στην επιχειρηματικότητα. Η ρύθμιση των χρεών με απαλλαγή είναι η αφετηρία και το θεμελιώδες εργαλείο μιας αξιόπιστης πολιτικής για την αντιμετώπιση της υπερχρέωσης.