Η υπόθεση που ταλανίζει το τελευταίο διάστημα τον χώρο της ΓΣΕΕ δεν είναι απλώς ένα συνδικαλιστικό επεισόδιο. Είναι μια ακόμη υπενθύμιση ότι η διαφθορά, η αδιαφάνεια και οι σκιές γύρω από τη διαχείριση εξουσίας -μικρής ή μεγάλης- παραμένουν διαχρονικά προβλήματα. Όπως και η ιστορία κατασκοπείας με τον σμήναρχο που απασχόλησε πρόσφατα την επικαιρότητα, δείχνει πόσο εύθραυστη μπορεί να είναι η εμπιστοσύνη στους θεσμούς όταν εμφανίζονται υποψίες για κατάχρηση θέσης ή πληροφοριών.
Αυτές οι υποθέσεις δεν αποτελούν ελληνική ιδιαιτερότητα. Αντίθετα, εντάσσονται σε μια ευρύτερη διεθνή εικόνα, όπου η εμπιστοσύνη των πολιτών προς τους θεσμούς δοκιμάζεται. Σε μια περίοδο γεωπολιτικής έντασης, οικονομικής αβεβαιότητας και κοινωνικής πόλωσης, η διαφθορά παραμένει ένας από τους βασικούς παράγοντες που υπονομεύουν τη δημοκρατική λειτουργία.
Ο πρόσφατος Δείκτης Αντίληψης Διαφθοράς δείχνει ότι η κατάσταση όχι μόνο δεν βελτιώνεται παγκοσμίως, αλλά σε ορισμένες περιπτώσεις επιδεινώνεται. Για πρώτη φορά έπειτα από χρόνια, ο παγκόσμιος μέσος όρος υποχώρησε, επιβεβαιώνοντας ότι η διαφθορά παραμένει βαθιά ριζωμένη σε μεγάλο μέρος του πλανήτη. Η πλειονότητα των χωρών εξακολουθεί να βρίσκεται κάτω από το όριο που θεωρείται αποδεκτό επίπεδο διαφάνειας.
Η Ελλάδα, σύμφωνα με τα στοιχεία, εμφανίζει μικρή βελτίωση, φτάνοντας στη «βάση» της κλίμακας αξιολόγησης. Πρόκειται για μια θετική αλλά εύθραυστη εξέλιξη, που δεν επιτρέπει εφησυχασμό, χάι φάιβ μεταξύ μας ή πάρτι. Αλλωστε, η εμπιστοσύνη στους θεσμούς δεν αποκαθίσταται με μικρές αριθμητικές βελτιώσεις, αλλά με συνεπή λειτουργία διαφάνειας και λογοδοσίας.
Η εικόνα γίνεται ακόμη πιο ανησυχητική όταν εξετάζει κάποιος τι συμβαίνει σε χώρες με μακρά δημοκρατική παράδοση. Όπως επισημαίνει ο Guardian, ακόμη και ισχυρές δημοκρατίες εμφανίζουν σημάδια φθοράς στη διαχείριση της διαφθοράς. Το Ηνωμένο Βασίλειο καταγράφει σταδιακή υποχώρηση εδώ και σχεδόν μία δεκαετία, ενώ οι Ηνωμένες Πολιτείες σημειώνουν τη χαμηλότερη βαθμολογία που έχουν καταγράψει ποτέ. Στην ανάλυση αυτή αναδεικνύονται ζητήματα που αφορούν τη χρηματοδότηση της πολιτικής, την επιρροή ισχυρών οικονομικών παραγόντων και τη σύγχυση μεταξύ δημόσιων και ιδιωτικών συμφερόντων. Οι αποκαλύψεις για σχέσεις δημόσιων προσώπων με τον Επστάιν, αλλά και η πολιτική πόλωση που χαρακτηρίζει τη σύγχρονη αμερικανική πραγματικότητα, ενισχύουν την αίσθηση ότι ακόμη και ώριμα πολιτικά συστήματα δεν είναι άτρωτα.
Το πρόβλημα, βέβαια, δεν περιορίζεται στην πολιτική. Αφορά συνολικά τη λειτουργία της κοινωνίας και της οικονομίας. Οταν η διαφθορά γίνεται αντιληπτή ως συστημικό φαινόμενο, η εμπιστοσύνη των πολιτών υποχωρεί και οι θεσμοί αποδυναμώνονται. Η οικονομική ανάπτυξη επηρεάζεται, οι επενδύσεις γίνονται πιο διστακτικές και η κοινωνική συνοχή δοκιμάζεται.
Σε παγκόσμιο επίπεδο, μόνο λίγες χώρες καταφέρνουν να διατηρούν υψηλά επίπεδα διαφάνειας. Οι σκανδιναβικές χώρες, μαζί με ορισμένες μικρές αλλά ισχυρές οικονομίες, παραμένουν στην κορυφή της κατάταξης. Στον αντίποδα, κράτη που αντιμετωπίζουν συγκρούσεις, πολιτική αστάθεια ή θεσμική αδυναμία συνεχίζουν να βρίσκονται στις τελευταίες θέσεις. Είναι γεγονός ότι η διεθνής συγκυρία επιβαρύνει την κατάσταση. Οι ένοπλες συγκρούσεις, η κλιματική κρίση και ο αυξανόμενος ανταγωνισμός μεταξύ κρατών δημιουργούν περιβάλλον όπου η διαφάνεια δεν αποτελεί πάντα προτεραιότητα. Παράλληλα, η πολιτική πόλωση σε πολλές κοινωνίες δυσκολεύει τη λειτουργία ανεξάρτητων θεσμών – αν σας θυμίζει κάτι αυτό.
Η Transparency International προειδοποιεί ότι η πτωτική τάση που καταγράφεται σε αρκετές δημοκρατίες δεν είναι συγκυριακή. Συνδέεται με βαθύτερες αλλαγές στον τρόπο άσκησης εξουσίας και στη σχέση πολιτικής και οικονομίας. Η ενίσχυση της διαφάνειας και της λογοδοσίας απαιτεί ισχυρούς θεσμούς και πολιτική βούληση – στοιχεία που δεν είναι δεδομένα. Η πραγματικότητα, ωστόσο, είναι πιο σύνθετη. Η διαφθορά δεν μπορεί να εξαλειφθεί πλήρως, ούτε σε εθνικό ούτε σε παγκόσμιο επίπεδο. Μπορεί να περιοριστεί, να ελεγχθεί και να αντιμετωπιστεί, αλλά δύσκολα θα εξαφανιστεί. Η Ιστορία δείχνει ότι κάθε κοινωνία, ανεξαρτήτως επιπέδου ανάπτυξης, καλείται διαρκώς να διαχειριστεί αυτό το φαινόμενο. Από τις συνδικαλιστικές κρίσεις και τα σκάνδαλα εξουσίας μέχρι τη διεθνή πολιτική σκηνή, το κοινό νήμα παραμένει η ανάγκη για εμπιστοσύνη. Και η εμπιστοσύνη χτίζεται μόνο όταν οι θεσμοί λειτουργούν με διαφάνεια, συνέπεια και ευθύνη.
Θα διαβαστώ σαν πολιτικός τώρα, αλλά αυτή είναι η αλήθεια: η μάχη κατά της διαφθοράς δεν τελειώνει ποτέ. Είναι μια διαρκής διαδικασία που συνοδεύει τη δημοκρατία σε κάθε της βήμα. Και, δυστυχώς, σε αυτά τα βήματα θα υπάρχουν πάντα ανάμεσά μας κάποιοι συνδικαληστές (δεν είναι λάθος typing) ή κάποιοι που μπορεί να προδώσουν τη στολή που φοράνε για μερικά ψωροευρώ…