Η έναρξη της δίκης για τα Τέμπη δεν φέρνει ανακούφιση – δυστυχώς. Φέρνει ένα βάρος που όλοι γνωρίζουμε ότι θα μείνει για καιρό. Όχι μόνο γιατί η διαδικασία θα διαρκέσει χρόνια, αλλά γιατί το φορτίο που κουβαλά δεν είναι απλώς νομικό – είναι βαθιά ανθρώπινο, κοινωνικό και πολιτικό.
Στο εδώλιο θα καθίσουν δεκάδες κατηγορούμενοι. Στις αίθουσες θα βρίσκονται εκατοντάδες δικηγόροι. Και απέναντί τους, οικογένειες που δεν αναζητούν απλώς απαντήσεις, αλλά έναν τρόπο να αντέξουν την απώλεια. Κανείς δεν έχει αυταπάτες ότι αυτό θα είναι εύκολο.
Η πρώτη εικόνα άλλωστε έδειξε ήδη τα όρια. Μια αίθουσα ανεπαρκής, ένταση από τα πρώτα λεπτά, διακοπές, φωνές, αγανάκτηση. Μια διαδικασία που ξεκίνησε με εμπόδια, σαν να προετοιμάζει το έδαφος για όσα θα ακολουθήσουν. Και όλοι γνωρίζουν ότι αυτή η δίκη δεν θα εξελιχθεί σε ήρεμο περιβάλλον.
Από την πρώτη στιγμή διαμορφώνεται ένα παράλληλο αφήγημα. Υπάρχουν φωνές που προεξοφλούν το αποτέλεσμα, που μιλούν για μια διαδικασία προκαθορισμένη, για μια Δικαιοσύνη που δεν θα φτάσει μέχρι το τέλος. Το πρόβλημα δεν είναι μόνο οι ισχυρισμοί αυτοί. Είναι ότι βρίσκουν ακροατήριο. Σε μια κοινωνία που έχει κουραστεί από σκάνδαλα, καθυστερήσεις και ελλείψεις λογοδοσίας, η δυσπιστία δεν χρειάζεται πολλά για να ριζώσει. Και έτσι, πριν ακόμη ξεκινήσει ουσιαστικά η διαδικασία, η αξιοπιστία της δοκιμάζεται. Όχι απαραίτητα από τα γεγονότα, αλλά από την προδιάθεση να αμφισβητηθεί.
Η Δικαιοσύνη έχει έναν συγκεκριμένο ρόλο: να αποδώσει ποινικές ευθύνες όπου υπάρχουν αποδείξεις. Θα κινηθεί με κανόνες, με διαδικασίες, με τεκμήρια. Θα εξετάσει πρόσωπα και πράξεις.
Όμως η τραγωδία των Τεμπών δεν είναι μόνο υπόθεση προσώπων. Είναι αποτέλεσμα ενός πλέγματος αδυναμιών, παραλείψεων και χρόνιων παθογενειών. Και εδώ βρίσκεται το μεγάλο ερώτημα: μπορεί μια δίκη να αποδώσει το σύνολο της αλήθειας; Η απάντηση είναι μάλλον όχι. Μπορεί να φωτίσει πλευρές, να αποδώσει ευθύνες, αλλά δεν μπορεί να εξηγήσει πλήρως πώς φτάσαμε ως εδώ. Δεν μπορεί να απαντήσει αν αυτό που συνέβη ήταν ένα μεμονωμένο γεγονός ή η κατάληξη μιας διαχρονικής αδιαφορίας.
Την ίδια ώρα, έξω από την αίθουσα, εξελίσσεται μια άλλη διαδικασία. Στα μέσα ενημέρωσης, στα κοινωνικά δίκτυα, στην καθημερινή συζήτηση. Εκεί όπου κάθε φράση, κάθε ένταση, κάθε στιγμιότυπο αποκτά ζωή πέρα από το πραγματικό του βάρος. Η δημόσια σφαίρα δεν περιμένει την απόφαση του δικαστηρίου. Παράγει συμπεράσματα σε πραγματικό χρόνο. Συχνά αποσπασματικά, συχνά επιλεκτικά, αλλά αρκετά για να ενισχύσουν όσα ήδη πιστεύει ο καθένας. Και αυτό δημιουργεί έναν φαύλο κύκλο. Η αμφισβήτηση τροφοδοτείται από την εικόνα της διαδικασίας και η εικόνα επηρεάζεται από την προϋπάρχουσα αμφισβήτηση.
Η εμπειρία δείχνει ότι τέτοιες δίκες απαιτούν χρόνο. Χρόνια ολόκληρα. Και στο τέλος τους, ακόμη και αν υπάρξει καταδικαστική απόφαση, το αίσθημα δικαίωσης δεν είναι δεδομένο για όλους. Θα υπάρχουν εκείνοι που θα θεωρούν ότι η αλήθεια αποκαλύφθηκε. Και εκείνοι που θα πιστεύουν ότι κάτι έμεινε στο σκοτάδι. Ότι οι πραγματικές ευθύνες δεν αποδόθηκαν. Ότι το σύστημα έμεινε στο απυρόβλητο. Όταν οι πολιτικές ευθύνες δεν αντιμετωπίζονται με σαφήνεια, το κενό γεμίζει γρήγορα με υποψίες, θεωρίες και εύκολες εξηγήσεις. Και τότε, η δίκη δεν λειτουργεί ως κάθαρση, αλλά ως αφετηρία νέας αμφισβήτησης.
Η δίκη για τα Τέμπη δεν είναι μόνο μια νομική διαδικασία. Είναι μια δοκιμασία για την ίδια την κοινωνία. Για το κατά πόσο μπορεί να εμπιστευτεί τους θεσμούς, να περιμένει, να αντέξει τη διάρκεια και την αβεβαιότητα. Είναι επίσης μια δοκιμασία για το κράτος. Για το αν μπορεί να αποδείξει ότι έμαθε από τα λάθη του, ότι δεν θα επαναλάβει τα ίδια, ότι η τραγωδία δεν θα ξεχαστεί χωρίς να αφήσει πίσω της αλλαγές. Γιατί στο τέλος, το ζητούμενο δεν είναι μόνο η απόδοση ευθυνών. Είναι η απάντηση στο ερώτημα αν αυτή η χώρα μπορεί να ξεφύγει από την κανονικότητα που οδήγησε σε αυτή την καταστροφή. Και όσο η απάντηση παραμένει ανοιχτή, η δίκη δεν θα είναι απλώς μια διαδικασία. Θα είναι μια διαρκής υπενθύμιση.
Αλίμονο σε αυτούς που έφυγαν από το τραγικό δυστύχημα, αλίμονο σε αυτούς που έμειναν πίσω να μετράνε τις απουσίες και να περιμένουν δικαίωση, σε μια κατάσταση η οποία -με τα λάθη, τις παραλείψεις, τον ωχαδερφισμό- δυστυχώς αποτελεί κανονικότητα για την Ελλάδα.