Η πρόταση του Νίκου Ανδρουλάκη για καθιέρωση τετραήμερης εργασίας, με εβδομαδιαίο χρόνο απασχόλησης 32 ή 35 ωρών χωρίς μείωση αποδοχών, έφερε ξανά στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης ένα από τα πιο σύνθετα ζητήματα της σύγχρονης οικονομίας: τη σχέση μεταξύ παραγωγικότητας, χρόνου εργασίας και βιωσιμότητας των επιχειρήσεων. Η χρονική συγκυρία δεν είναι τυχαία, καθώς η παρέμβαση έγινε με αφορμή την Εργατική Πρωτομαγιά, επιχειρώντας να συνδεθεί με την ποιότητα ζωής και τα δικαιώματα των εργαζομένων.
Ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ παρουσιάζει την τετραήμερη εργασία ως εργαλείο μετάβασης σε ένα νέο παραγωγικό μοντέλο, που θα σπάσει τον φαύλο κύκλο χαμηλών επενδύσεων και χαμηλής παραγωγικότητας. Η λογική του στηρίζεται στην υπόθεση ότι λιγότερες ώρες εργασίας, σε συνδυασμό με καλύτερη οργάνωση και αξιοποίηση της τεχνολογίας, μπορούν να οδηγήσουν σε υψηλότερη αποδοτικότητα και καλύτερους μισθούς.
Ωστόσο, η πρόταση αυτή δεν έμεινε χωρίς αντίδραση. Το υπουργείο Εργασίας απέρριψε άμεσα το σχέδιο ως μη ρεαλιστικό, υποστηρίζοντας ότι μια οριζόντια μείωση του χρόνου εργασίας θα αύξανε δραματικά το κόστος για τις επιχειρήσεις. Σε μια οικονομία όπου η πλειονότητα των επιχειρήσεων είναι μικρομεσαίες, η επιβάρυνση αυτή θα μπορούσε να οδηγήσει σε λουκέτα, απώλεια θέσεων εργασίας και ενίσχυση της αδήλωτης εργασίας. Η κυβερνητική πλευρά επισημαίνει ότι η παραγωγικότητα δεν μπορεί να αυξηθεί με νομοθετική επιβολή λιγότερων ωρών, αλλά απαιτεί επενδύσεις, τεχνολογία και εκπαίδευση. Σε διαφορετική περίπτωση, το κόστος μετακυλίεται είτε στις τιμές είτε στους ίδιους τους εργαζόμενους, υπονομεύοντας τελικά τον στόχο της βελτίωσης του βιοτικού επιπέδου.
Πέρα από την πολιτική αντιπαράθεση, το βασικό ζήτημα είναι κατά πόσο η ελληνική οικονομία μπορεί να υποστηρίξει ένα τέτοιο μοντέλο. Η απάντηση, με βάση τα σημερινά δεδομένα, είναι μάλλον αρνητική. Η χώρα χαρακτηρίζεται από υψηλή φορολογία, περιορισμένη πρόσβαση σε χρηματοδότηση, γραφειοκρατία και σημαντικές ελλείψεις εργατικού δυναμικού σε κρίσιμους κλάδους. Σε αυτό το περιβάλλον, η μείωση του χρόνου εργασίας χωρίς αντίστοιχη αύξηση της παραγωγικότητας οδηγεί σχεδόν αναπόφευκτα σε αύξηση του κόστους.
Ιδιαίτερα προβληματική είναι η εφαρμογή ενός τέτοιου μέτρου σε τομείς που απαιτούν συνεχή λειτουργία, όπως η Υγεία, η βιομηχανία, το λιανεμπόριο και ο τουρισμός. Σε αυτούς τους κλάδους, η τετραήμερη εργασία δεν μπορεί να εφαρμοστεί χωρίς αύξηση προσωπικού, γεγονός που επιβαρύνει περαιτέρω τις επιχειρήσεις. Δεδομένου ότι περίπου το 80% των ελληνικών επιχειρήσεων απασχολεί λιγότερους από 10 εργαζόμενους, η δυνατότητα προσαρμογής είναι εξαιρετικά περιορισμένη.
Επίσης, η διεθνής εμπειρία ενισχύει την επιφυλακτικότητα. Σε καμία χώρα της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν έχει εφαρμοστεί καθολικά το μοντέλο της 32ωρης εβδομαδιαίας εργασίας χωρίς μείωση αποδοχών. Τα παραδείγματα που συχνά αναφέρονται αφορούν κυρίως πιλοτικά προγράμματα ή συγκεκριμένους κλάδους μεγάλων επιχειρήσεων.
Η Γαλλία, η οποία αποτελεί το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα μείωσης του χρόνου εργασίας, εφαρμόζει 35ωρη εβδομάδα, αλλά με σημαντικές εξαιρέσεις και ευελιξίες που επιτρέπουν την υπέρβασή της. Στο Βέλγιο, η τετραήμερη εργασία δεν συνεπάγεται λιγότερες ώρες, αλλά συμπίεση του ίδιου χρόνου σε λιγότερες ημέρες. Σε χώρες όπως η Ολλανδία και η Δανία, οι χαμηλότερες ώρες εργασίας οφείλονται κυρίως στη μερική απασχόληση και όχι σε καθολική μείωση του ωραρίου. Ακόμη και σε περιπτώσεις όπου εξετάζεται η μείωση του χρόνου εργασίας, αυτή γίνεται με προσεκτικό σχεδιασμό και σε περιορισμένη κλίμακα. Η Λιθουανία αποτελεί τη μοναδική χώρα με νομοθετική ρύθμιση για 32ωρη εργασία χωρίς μείωση αποδοχών, αλλά μόνο για μια συγκεκριμένη κατηγορία εργαζομένων στο δημόσιο τομέα.
Η πραγματικότητα, λοιπόν, δείχνει ότι η τετραήμερη εργασία μπορεί να λειτουργήσει μόνο υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις: υψηλή παραγωγικότητα, ισχυρή κεφαλαιακή βάση και ευελιξία στην οργάνωση της εργασίας. Στην Ελλάδα, αυτές οι συνθήκες δεν πληρούνται σε επαρκή βαθμό ώστε να υποστηρίξουν μια γενικευμένη εφαρμογή. Βέβαια, αυτό δεν σημαίνει ότι η συζήτηση είναι άνευ σημασίας. Αντίθετα, αναδεικνύει την ανάγκη για αναβάθμιση της παραγωγικότητας και βελτίωση των συνθηκών εργασίας. Ωστόσο, η μετάβαση σε ένα τέτοιο μοντέλο δεν μπορεί να γίνει με πολιτικές εξαγγελίες, αλλά απαιτεί βαθιές διαρθρωτικές αλλαγές στην οικονομία.
Κάπως έτσι, η πρόταση για τετραήμερη εργασία, αν και ελκυστική σε θεωρητικό επίπεδο, συγκρούεται με τις δομικές αδυναμίες της ελληνικής αγοράς. Χωρίς αύξηση της παραγωγικότητας και ενίσχυση της επιχειρηματικής βάσης, η εφαρμογή της κινδυνεύει να δημιουργήσει περισσότερα προβλήματα από όσα φιλοδοξεί να λύσει. Εκτός κι αν το κόμμα της αξιωματικής αντιπολίτευσης έχει κάποιον τρόπο για να τα λύσει…