Η Πορτογαλία, που θα έχει την προεδρία του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης κατά το πρώτο εξάμηνο του 2021, δημοσιοποίησε ένα πολύ φιλόδοξο, ιδίως για την εποχή, πρόγραμμα δράσεων. Ένα πρόγραμμα με ιδεολογικές αναφορές, αφού γυρνά γύρω από την ιδέα της «κοινωνικής Ευρώπης». Η κυβέρνηση του Αντόνιο Κόστα εκφράζει, με αυτό τον τρόπο, τη δική της φιλοσοφία –είναι μια κεντροαριστερή κυβέρνηση που στηρίζεται κοινοβουλευτικά σε πολύ πιο αριστερές δυνάμεις- και τις δικές της προτεραιότητες κατά μήκος του άξονα πολιτική-οικονομία: η δεύτερη οφείλει να ακολουθεί την πρώτη, ιδίως τα στοιχεία της εκείνα που προωθούν την κοινωνική ισότητα.
Στο πρόγραμμα της πορτογαλικής προεδρίας βρίσκει κανείς τρεις επίσημες προτεραιότητες: τη συνέχιση και επιτάχυνση της ανάκαμψης σε αντιστοίχιση (leveraged) με την κλιματική και την ψηφιακή μετάβαση΄ την εφαρμογή (implementation) του Κοινωνικού Πυλώνα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, πάλι σε συνδυασμό με τις ως άνω δύο μεταβάσεις΄ την ενίσχυση της ευρωπαϊκής στρατηγικής αυτονομίας μέσω ανοίγματος στον κόσμο. Ουσιαστικά και οι τρεις έχουν μία στόχευση: ο αγώνας για την ανάκαμψη να βοηθήσει τον αγώνα για την ισότητα. Λίγοι θα μπορούσαν –επισήμως- να φέρουν αντίρρηση σε αυτό, αλλά το γεγονός ότι η πορτογαλική προεδρία σπάει τη συνήθεια συγκυριακών και ουδέτερων προγραμμάτων δράσης είναι αναζωογονητικό. Μένει να φανεί κατά πόσον είναι εφικτός ένας τέτοιος αναπροσανατολισμός –γιατί δεν υπάρχει αμφιβολία ότι, μέχρι στιγμής, η Ευρωπαϊκή Ένωση βάζει την οικονομία πριν από την κοινωνική πολιτική- και κατά πόσον θα εξυπηρετηθεί αποτελεσματικά μέσα από τις αναγγελίες και κυρίως, μέσα από τις πρωτοβουλίες της προεδρίας.
Ένας (υψηλός) βαθμός γενικότητας είναι αναπόφευκτος σε τέτοιες ασκήσεις. Στο περί αντιμετώπισης της κρίσης τμήμα του προγράμματος, συνυπάρχουν μέτρα που έχουν ληφθεί και μένει να εφαρμοστούν –Ταμείο Ανάκαμψης και αλλαγή κοινοτικού προϋπολογισμού, εισαγωγή του κριτηρίου του «κράτους δικαίου» για την εκταμίευση των πόρων, ενδυνάμωση κοινού συστήματος πολιτικής προστασίας- με εξαγγελίες, εν είδει ευχολογίου περισσότερο, για στροφή προς μία «δυναμική βιομηχανική πολιτική», μια «διαφοροποιημένη παραγωγή», ένα «πιο ενσωματωμένο Σύμφωνο Μετανάστευσης και Ασύλου». Στα μέτρα της πρώτης κατηγορίας δεν χωρούν διαφοροποιήσεις –ακόμα και το πολιτικά κρίσιμο κράτος δικαίου έχει πάει, με την επίνευση της γερμανικής προεδρίας, τουλάχιστον έναν χρόνο πίσω-, ενώ οι πολύ βαθιές αλλαγές προτεραιοτήτων είναι προφανές ότι δεν έχουν τη δυνατότητα και το χρόνο να ριζώσουν στη διάρκεια μιας μόνο προεδρίας, και μάλιστα προεδρίας κρίσης.
Στον τομέα της «Πράσινης Ανάπτυξης», τα περιθώρια για δράση είναι περισσότερα, αλλά το ίδιο και τα αντικρουόμενα συμφέροντα, που, εκ των πραγμάτων, αφαιρούν αυτό το «φάκελο» από τα χέρια της προεδρεύουσας χώρας, πόσο μάλλον όταν είναι μια μικρομεσαία δύναμη. Στο κρίσιμο δε πεδίο της «Κοινωνικής Ευρώπης», οι θετικές προθέσεις διατυπώνονται –δεν θα μπορούσε να γίνει αλλιώς- με κοινοτοπίες περισσότερο παρά με μέτρα πολιτικής: «προώθηση και ενδυνάμωση του ευρωπαϊκού κοινωνικού μοντέλου», «πρόσδοση νοήματος στα κοινωνικά δικαιώματα», «ενδυνάμωση (empowerment) των πολιτών», «προσοχή στην ισότητα των φύλων», «προώθηση διακρατικής συνεργασίας». Και μόνο κάποια πρακτικά βήματα να γίνουν σε αυτά τα μέτωπα θα είναι εξαιρετικά καλοδεχούμενο.
Κατά τα άλλα, δηλαδή στην πραγματική ζωή, η πορτογαλική προεδρία είναι καταδικασμένη να κριθεί σε σχέση με την πανδημία και να ακολουθήσει την Επιτροπή στην υλοποίηση των κοινών αναπτυξιακών δράσεων. Μένουν δύο, στα μάτια μου, σημαντικά πολιτικά μέτωπα προς διαμόρφωση ή αρχή διαμόρφωσης: ο επαναπροσδιορισμός της κοινής μεταναστευτικής πολιτικής και η πίεση για όσο το δυνατόν πιο γρήγορες αποφάσεις στα εκκρεμούντα μετά το Brexit ζητήματα, κυρίως στο πεδίο των οικονομικών υπηρεσιών. Δεν είναι διόλου ασήμαντα –και μια «διαφορετική» κυβέρνηση, όπως αυτή του Αντόνιο Κόστα, εγγυάται ότι δεν θα προσεγγιστούν με λογική αυτόματου πιλότου.
*Ο Κώστας Μποτόπουλος είναι Συνταγματολόγος, πρ. Πρόεδρος της Επιτροπής Κεφαλαιαγοράς, πρ. Ευρωβουλευτής