Κάθε χρόνο, η ίδια τελετουργία. Δημοσιοποιούνται τα «πόθεν έσχες» των πολιτικών και αμέσως ξεκινά ένας δημόσιος μαραθώνιος σχολίων, υποψιών, ειρωνειών και διαδικτυακής οργής. Τα social media γεμίζουν με φωτογραφίες από βίλες, καταθέσεις, ακίνητα, εταιρείες, οικόπεδα και τραπεζικούς λογαριασμούς, ενώ οι πολίτες χωρίζονται ξανά στα δύο: σε εκείνους που θεωρούν ότι «όλοι τα άρπαξαν» και σε εκείνους που σπεύδουν να υπερασπιστούν το δικαίωμα ενός πολιτικού να διαθέτει περιουσία.
Η φετινή δημοσιοποίηση δεν αποτέλεσε εξαίρεση. Αγορές ακινήτων εκατομμυρίων ευρώ, πωλήσεις με τεράστιες υπεραξίες, κληρονομιές, γονικές παροχές και επενδύσεις σε real estate κυριάρχησαν στη συζήτηση. Το ενδιαφέρον του κοινού στράφηκε ξανά στους αριθμούς – και κυρίως στα μηδενικά που τους συνοδεύουν. Διαμερίσματα στο Κολωνάκι, κατοικίες στις Κυκλάδες, εκτάσεις στη Μάνη, ακίνητα στα βόρεια και νότια προάστια έγιναν αντικείμενο δημόσιας κατανάλωσης, σχεδόν σαν επεισόδιο οικονομικού reality show.
Κι όμως, πίσω από όλη αυτή τη φασαρία, υπάρχει ένα βασικό ερώτημα που συνήθως χάνεται: τι ακριβώς περιμένει η κοινωνία από τα «πόθεν έσχες»;
Διότι, θεωρητικά, ο σκοπός τους είναι η διαφάνεια. Να δηλώνει ο πολιτικός την περιουσία του, αν θυμάται να τα βάζει όλα, ώστε να ελέγχεται αν προκύπτει παράνομος πλουτισμός κατά τη διάρκεια της θητείας του. Δεν δημιουργήθηκαν για να λειτουργούν ως εργαλείο κοινωνικού φθόνου ούτε ως ετήσιο πρωτάθλημα σύγκρισης πλούτου. Παρ’ όλα αυτά, σχεδόν πάντα η δημόσια συζήτηση εκτρέπεται σε κάτι εντελώς διαφορετικό: σε μια συλλογική άσκηση οικονομικής ηδονοβλεψίας.
Υπάρχει, άλλωστε, μια βαθιά ανθρώπινη περιέργεια πίσω από αυτό. Ο κόσμος θέλει να ξέρει πόσα βγάζουν, πόσα έχουν και πώς ζουν όσοι τον κυβερνούν. Ειδικά σε μια χώρα όπου ο μέσος πολίτης μετρά το υπόλοιπο του λογαριασμού του στα μέσα του μήνα, η εικόνα πολιτικών με περιουσίες εκατομμυρίων προκαλεί εύλογα συναισθήματα αποξένωσης ή οργής. Όταν κάποιος δυσκολεύεται να πληρώσει το ενοίκιο ή τον ΕΝΦΙΑ, είναι σχεδόν αδύνατο να παρακολουθήσει αδιάφορα αγοραπωλησίες ακινήτων επταψήφιων ποσών.
Αυτό, όμως, δεν σημαίνει αυτομάτως ότι υπάρχει παρανομία.
Εδώ βρίσκεται και η μεγάλη παρεξήγηση που επαναλαμβάνεται κάθε χρόνο. Η ύπαρξη πλούτου δεν αποτελεί από μόνη της ένδειξη διαφθοράς. Ένας πολιτικός μπορεί να έχει περιουσία από επαγγελματική δραστηριότητα, από οικογενειακή περιουσία, από κληρονομιές ή από επενδύσεις που προϋπήρχαν της πολιτικής του διαδρομής. Το κρίσιμο δεν είναι αν είναι πλούσιος. Το κρίσιμο είναι αν πλούτισε παράνομα μέσω της πολιτικής.
Και εδώ αρχίζει η πραγματική δυσκολία. Διότι όποιος επιθυμεί πραγματικά να αποκρύψει παράνομα χρήματα, προφανώς δεν θα τα εμφανίσει σε μια δημόσια δήλωση περιουσιακής κατάστασης. Η Ιστορία έχει δείξει ότι οι σοβαρές υποθέσεις διαφθοράς σπάνια αποκαλύφθηκαν μέσα από ένα «πόθεν έσχες». Συνήθως κρύβονταν πίσω από offshore, παρένθετα πρόσωπα, εταιρικά σχήματα και λογαριασμούς σε φορολογικούς παραδείσους.
Γι’ αυτό και η δημόσια συζήτηση συχνά μοιάζει άσκοπη. Αντί να εστιάζει στη διαφάνεια, στην αποτελεσματικότητα των ελεγκτικών μηχανισμών ή στην ανάγκη ουσιαστικής λογοδοσίας, εγκλωβίζεται σε μια σχεδόν μεταφυσική αναζήτηση του ποιος πολιτικός έχει τα
περισσότερα σπίτια, τα μεγαλύτερα εισοδήματα ή τις πιο εντυπωσιακές καταθέσεις.
Υπάρχει και μια ακόμη διάσταση που κάνει τη συζήτηση ακόμη πιο τοξική: η ιδεολογική υποκρισία. Κάθε φορά επανέρχεται το ίδιο ερώτημα: «Μπορεί ένας αριστερός πολιτικός να είναι πλούσιος;». Σαν να υπάρχει ένα αόρατο οικονομικό όριο πάνω από το οποίο κάποιος χάνει αυτομάτως το δικαίωμα να μιλά για κοινωνική πολιτική ή ανισότητες. Αντίστοιχα, ένας δεξιός πολιτικός αντιμετωπίζεται συχνά σαν να είναι φυσιολογικό να διαθέτει μεγάλη περιουσία. Έτσι, η δημόσια συζήτηση καταλήγει να κρίνει περισσότερο τα πολιτικά στερεότυπα παρά την πραγματική ουσία.
Τελικά, το σημαντικό δεν είναι αν ένας πολιτικός διαθέτει νόμιμα πλούτο. Το ουσιαστικό ερώτημα είναι άλλο: οι πολιτικές του αποφάσεις βελτιώνουν ή επιδεινώνουν τη ζωή των πολιτών; Διότι ένας έντιμος εκατομμυριούχος πολιτικός μπορεί να αποδειχθεί πολύ πιο χρήσιμος για την κοινωνία από έναν «φτωχό» πολιτικό που οδηγεί τους πολίτες στη φτωχοποίηση. Και αντίστροφα, η επίκληση ηθικών πλεονεκτημάτων δεν αποτελεί εγγύηση εντιμότητας.
Κάθε χρόνο, λοιπόν, θα συνεχίσουμε να παρακολουθούμε την ίδια συζήτηση. Τα ίδια σχόλια, την ίδια αγανάκτηση, τα ίδια memes και τις ίδιες πολιτικές συγκρούσεις. Μια τεράστια δημόσια «Μονόπολη», όπου όλοι κοιτούν τα χαρτάκια των άλλων, ενώ στο τέλος της ημέρας η πραγματική αγωνία του πολίτη παραμένει ακριβώς η ίδια: αν θα μπορέσει να πληρώσει τους λογαριασμούς του μέχρι το τέλος του μήνα.