Ένας νέος ενεργειακός άξονας από την Ανατολική Μεσόγειο προς την Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη -ο Κάθετος Διάδρομος– αρχίζει να διαμορφώνεται, με την Ελλάδα να διεκδικεί κομβικό ρόλο στη μεταφορά φυσικού αερίου και ηλεκτρικής ενέργειας. Στο επίκεντρο βρίσκεται η αξιοποίηση των κυπριακών κοιτασμάτων, σε συνδυασμό με τις αιγυπτιακές εγκαταστάσεις υγροποίησης και το ελληνικό δίκτυο ενεργειακών υποδομών.
Η προοπτική αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε μια περίοδο κατά την οποία η Ευρωπαϊκή Ένωση επιδιώκει να περιορίσει οριστικά την εξάρτησή της από το ρωσικό φυσικό αέριο. Η ανάγκη για νέες πηγές προμήθειας δημιουργεί ευκαιρίες για την Ελλάδα, την Κύπρο και την Αίγυπτο, αλλά ταυτόχρονα επιβάλλει την επιτάχυνση επενδύσεων που αντιμετωπίζουν τεχνικές, οικονομικές και γεωπολιτικές προκλήσεις.
Ο σχεδιασμός προβλέπει ότι το πρώτο φορτίο κυπριακού LNG θα μπορούσε να φτάσει στην Ελλάδα μέσα στην επόμενη διετία, σηματοδοτώντας την έναρξη μιας νέας εμπορικής διαδρομής προς τις ευρωπαϊκές αγορές.
Ο «Κρόνος» και η νέα διαδρομή του κυπριακού αερίου
Βασικός πυλώνας του εγχειρήματος είναι το κοίτασμα «Κρόνος» στην κυπριακή ΑΟΖ, με εκτιμώμενα αποθέματα που υπερβαίνουν τα 85 δισ. κυβικά μέτρα φυσικού αερίου. Η προετοιμασία για την παραγωγική αξιοποίησή του έχει ενεργοποιήσει τις συζητήσεις μεταξύ Αθήνας, Λευκωσίας και Καΐρου για τη δημιουργία μιας ολοκληρωμένης αλυσίδας εξαγωγών.
Το προτεινόμενο μοντέλο βασίζεται στη μεταφορά του αερίου από το κοίτασμα προς την Αίγυπτο μέσω υποθαλάσσιου αγωγού μήκους περίπου 105 χιλιομέτρων. Εκεί, στις εγκαταστάσεις της Δαμιέτας, το αέριο θα μετατρέπεται σε υγροποιημένο φυσικό αέριο, ώστε να μπορεί να μεταφερθεί με ειδικά πλοία.
Ως ελληνικοί προορισμοί εξετάζονται η Ρεβυθούσα και η Αλεξανδρούπολη, από όπου οι ποσότητες θα διοχετεύονται στο σύστημα μεταφοράς φυσικού αερίου και στη συνέχεια προς τις βορειότερες ευρωπαϊκές αγορές.
Η συγκεκριμένη προσέγγιση επαναφέρει ουσιαστικά τον στόχο του παλαιότερου σχεδίου EastMed, χωρίς όμως να προϋποθέτει έναν ενιαίο αγωγό μεγάλων αποστάσεων. Αντίθετα, αξιοποιεί έναν συνδυασμό υποθαλάσσιων συνδέσεων, εγκαταστάσεων LNG και υφιστάμενων χερσαίων δικτύων.
Κάθετος Διάδρομος: Το στοίχημα των 20 δισ. κυβικών μέτρων
Η επιτυχία του σχεδιασμού εξαρτάται σε σημαντικό βαθμό από τη δυνατότητα του Κάθετου Διαδρόμου να μεταφέρει πρόσθετες ποσότητες φυσικού αερίου από την Ελλάδα προς τα Βαλκάνια και την ευρύτερη ευρωπαϊκή ενδοχώρα.
Οι διαχειριστές των εμπλεκόμενων συστημάτων μεταφοράς προετοιμάζουν μια εκτεταμένη άσκηση προσομοίωσης, η οποία προγραμματίζεται να ολοκληρωθεί έως το τέλος Δεκεμβρίου. Αντικείμενό της είναι η αξιολόγηση των πραγματικών δυνατοτήτων του δικτύου, ο εντοπισμός πιθανών περιορισμών και ο προσδιορισμός των απαραίτητων επενδύσεων.
Το ζητούμενο είναι να διαπιστωθεί πώς μπορούν να αντικατασταθούν περίπου 20 δισ. κυβικά μέτρα ρωσικού φυσικού αερίου με προμήθειες από εναλλακτικές πηγές.
Η προσπάθεια συνδέεται με τον ευρωπαϊκό στόχο για πλήρη τερματισμό των εισαγωγών ρωσικού αερίου έως το τέλος του 2027. Η υλοποίησή του απαιτεί όχι μόνο διαθέσιμες ποσότητες, αλλά και ανταγωνιστικά τιμολόγια μεταφοράς, επαρκή δυναμικότητα αγωγών και εμπορικές συμφωνίες που θα εξασφαλίζουν τη βιωσιμότητα των υποδομών.
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και το ενδιαφέρον της Σερβίας για επέκταση του πετρελαϊκού αγωγού Θεσσαλονίκης – Σκοπίων έως τη Νις, με στόχο την ενίσχυση των εναλλακτικών οδών εφοδιασμού της χώρας με πετρελαιοειδή.
Οι ηλεκτρικές διασυνδέσεις και οι γεωπολιτικές εκκρεμότητες
Ο ενεργειακός αναπροσανατολισμός της περιοχής δεν περιορίζεται στο φυσικό αέριο. Περιλαμβάνει και μεγάλα έργα ηλεκτρικών διασυνδέσεων, τα οποία μπορούν να ενισχύσουν τη θέση της Ελλάδας ως κόμβου μεταφοράς ενέργειας.
Ιδιαίτερη σημασία αποκτά η ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας – Αιγύπτου (GREGY), η οποία προορίζεται να μεταφέρει ηλεκτρική ενέργεια από αιγυπτιακές μονάδες ανανεώσιμων πηγών προς την ελληνική και ευρωπαϊκή αγορά.
Η δέσμευση της απαιτούμενης έκτασης στην Αίγυπτο για την ανάπτυξη των εγκαταστάσεων ΑΠΕ αποτελεί σημαντικό βήμα στην ωρίμανση του έργου, το οποίο αντιμετωπίζεται από το Κάιρο ως στρατηγική προτεραιότητα.
Πιο σύνθετη παραμένει η εικόνα για την ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας – Κύπρου (Great Sea Interconnector – GSI). Παρά τη βελτίωση του κλίματος μεταξύ Αθήνας και Λευκωσίας, εξακολουθούν να υπάρχουν επιφυλάξεις σχετικά με τη χρηματοδότηση και την οικονομική βιωσιμότητα του έργου.
Κρίσιμη θεωρείται η ολοκλήρωση της σχετικής μελέτης της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων έως το τέλος του έτους. Παράλληλα, αναμένεται η συνέχιση των ερευνών βυθού στην περιοχή μεταξύ Κάσου και Κύπρου, διαδικασία που συνδέεται με την εκταμίευση των πρώτων 25 εκατ. ευρώ από την κυπριακή πλευρά.
Το χρονοδιάγραμμα αποκτά πρόσθετη βαρύτητα λόγω των πολιτικών εξελίξεων στη Γαλλία, όπου η είσοδος της Meridiam έχει ενισχύσει τη γαλλική παρουσία στο εγχείρημα. Οι επόμενοι μήνες θεωρούνται σημαντικοί για την πρόοδο των τεχνικών εργασιών, πριν από την έναρξη της προεκλογικής περιόδου.
Η Ελλάδα στο επίκεντρο του νέου ενεργειακού χάρτη
Τα έργα φυσικού αερίου και ηλεκτρικών διασυνδέσεων συνθέτουν μια ευρύτερη στρατηγική, η οποία φιλοδοξεί να συνδέσει την Ανατολική Μεσόγειο με την ευρωπαϊκή ενδοχώρα.
Η προοπτική επέκτασης του GSI προς το Ισραήλ συνδέεται επίσης με τον υπό διαμόρφωση οικονομικό διάδρομο Ινδίας – Μέσης Ανατολής – Ευρώπης (IMEC), προσδίδοντας στα ενεργειακά έργα ευρύτερη γεωοικονομική σημασία.
Για την Ελλάδα, το διακύβευμα είναι διπλό: η ενίσχυση της ενεργειακής ασφάλειας και η δημιουργία νέων οικονομικών δραστηριοτήτων γύρω από τις υποδομές μεταφοράς, τις εισαγωγές LNG και τις διασυνοριακές συναλλαγές ηλεκτρικής ενέργειας.
Ωστόσο, η μετάβαση από τον σχεδιασμό στην εμπορική λειτουργία απαιτεί σημαντικά κεφάλαια, διακρατικό συντονισμό και επίλυση εκκρεμοτήτων που δεν είναι αποκλειστικά τεχνικές.
Η άφιξη του πρώτου κυπριακού φορτίου LNG στην Ελλάδα θα μπορούσε να αποτελέσει το πρώτο απτό αποτέλεσμα αυτής της προσπάθειας, επιβεβαιώνοντας στην πράξη τη δυνατότητα δημιουργίας μιας νέας ενεργειακής διαδρομής προς την Ευρώπη.