Σε μια κίνηση που σηματοδοτεί βαθιά θεσμική αλλαγή για την προστασία τόσο των καταναλωτών όσο και του περιβάλλοντος, η Γαλλία συγκαταλέγεται πλέον στις πρώτες χώρες διεθνώς που ποινικοποίησαν την προγραμματισμένη απαξίωση προϊόντων.
Η προγραμματισμένη απαξίωση (planned obsolescence) είναι η επιχειρηματική στρατηγική κατά την οποία ένα προϊόν σχεδιάζεται σκόπιμα με περιορισμένη διάρκεια ζωής, ώστε να καταστεί μη λειτουργικό ή ξεπερασμένο μετά από ένα συγκεκριμένο χρονικό διάστημα. Ο στόχος είναι να αναγκαστεί ο καταναλωτής να αγοράσει ένα νέο, διάδοχο προϊόν, εξασφαλίζοντας έτσι τη συνεχή κερδοφορία της εταιρείας.
Με σαφές μήνυμα προς τις πολυεθνικές της τεχνολογίας και των οικιακών συσκευών, το Παρίσι διαμηνύει ότι το μοντέλο των προϊόντων που «σχεδιάζονται για να χαλάνε» δεν είναι πλέον ανεκτό.
Η σχετική ρύθμιση, η οποία ενσωματώθηκε ήδη από το 2015 στον Κώδικα Καταναλωτή και ενισχύθηκε σταδιακά τα επόμενα χρόνια, προβλέπει αυστηρές κυρώσεις για κατασκευαστές που αποδεικνύεται ότι μειώνουν εσκεμμένα τον κύκλο ζωής των προϊόντων τους. Οι ποινές μπορεί να φτάσουν έως δύο έτη φυλάκισης και πρόστιμο 300.000 ευρώ, ενώ στις σοβαρότερες περιπτώσεις ανέρχονται έως και στο 5% του μέσου ετήσιου κύκλου εργασιών της επιχείρησης.
Όχι μόνο φυσικές βλάβες αλλά και «ψηφιακή απαξίωση»
Η γαλλική στρατηγική δεν περιορίζεται σε ελαττωματικά εξαρτήματα ή υλικά μειωμένης αντοχής. Στο μικροσκόπιο τίθενται και οι λεγόμενες «ψηφιακές πρακτικές» — ενημερώσεις λογισμικού που επιβραδύνουν παλαιότερες συσκευές, περιορίζουν τις δυνατότητές τους ή ουσιαστικά ωθούν τον χρήστη σε αντικατάσταση.
Η δημόσια συζήτηση κορυφώθηκε την περίοδο 2017–2018, όταν οι έρευνες για τις επιβραδύνσεις smartphones που συνδέθηκαν με τη διαχείριση μπαταριών από την Apple Inc. —το αποκαλούμενο «battery-gate»— πυροδότησαν πολιτικές πιέσεις για αυστηρότερη εφαρμογή του πλαισίου. Το κρίσιμο ερώτημα που αναδείχθηκε ήταν σαφές: πότε μια τεχνική παρέμβαση αποτελεί βελτίωση και πότε μετατρέπεται σε στρατηγική έμμεσης εξώθησης του καταναλωτή σε νέα αγορά;
Κεντρικός άξονας το «δικαίωμα στην επισκευή»
Η ποινικοποίηση της προγραμματισμένης απαξίωσης εντάσσεται στον ευρύτερο γαλλικό σχεδιασμό για το «δικαίωμα στην επισκευή». Από το 2021 εφαρμόζεται ο δείκτης επισκευασιμότητας (repairability index), μέσω του οποίου προϊόντα όπως κινητά τηλέφωνα, φορητοί υπολογιστές και πλυντήρια βαθμολογούνται ως προς το πόσο εύκολα και οικονομικά μπορούν να επισκευαστούν.
Επιδίωξη είναι η ενίσχυση της διαφάνειας και η παροχή κινήτρων στους κατασκευαστές να σχεδιάζουν πιο ανθεκτικά προϊόντα, με διαθέσιμα ανταλλακτικά και μακροχρόνια υποστήριξη λογισμικού. Έτσι, ο καταναλωτής διαθέτει πληρέστερη ενημέρωση πριν από την αγορά, ενώ παράλληλα περιορίζεται ο όγκος των ηλεκτρονικών αποβλήτων.
Περιβάλλον και οικονομία σε νέα ισορροπία
Η Ευρώπη παράγει κάθε χρόνο εκατομμύρια τόνους ηλεκτρονικών απορριμμάτων, με βαρύ περιβαλλοντικό αποτύπωμα. Η γαλλική πρωτοβουλία ευθυγραμμίζεται με τις πολιτικές της European Union για τον οικολογικό σχεδιασμό και την κυκλική οικονομία, προωθώντας τη μετάβαση από το μοντέλο «παράγω–καταναλώνω–απορρίπτω» σε ένα σύστημα που βασίζεται στην ανθεκτικότητα, την επαναχρησιμοποίηση και την επισκευή.
Παρότι η απόδειξη πρόθεσης παραμένει νομικά σύνθετη —καθώς απαιτείται τεκμηρίωση ότι μια εταιρεία ενήργησε σκόπιμα— η συμβολική αλλά και πρακτική βαρύτητα της νομοθεσίας είναι ισχυρή. Οι επιχειρήσεις καλούνται πλέον να επανεξετάσουν τις στρατηγικές σχεδιασμού και υποστήριξης των προϊόντων τους με γνώμονα τη διαφάνεια και τη βιωσιμότητα.
Η Γαλλία φιλοδοξεί να καθιερώσει ένα νέο διεθνές πρότυπο: τα προϊόντα δεν μπορούν να φέρουν «κρυφή ημερομηνία λήξης». Σε μια εποχή ταχύτατης τεχνολογικής εξέλιξης και επιταχυνόμενων καταναλωτικών κύκλων, το μήνυμα είναι ότι η καινοτομία δεν νοείται να βασίζεται στη σπατάλη.
Η μάχη κατά της προγραμματισμένης απαξίωσης δεν αφορά μόνο στην προστασία των καταναλωτών αλλά αφορά στον τρόπο με τον οποίο θα παράγουμε, θα καταναλώνουμε και τελικά θα διαχειριζόμαστε τους πόρους του πλανήτη στο μέλλον.
Διαβάστε ακόμη
Κυβέρνηση: Τα «φύλλα πορείας» Μητσοτάκη για τις μάχες σε διπλό μέτωπο
6 πολύ διαφορετικά ξενοδοχεία για εμπειρίες που δεν ξεχνιούνται
Αυτή είναι η μόδα της άνοιξης μέσα από τις καμπάνιες των μεγάλων brands
Για όλες τις υπόλοιπες ειδήσεις της επικαιρότητας μπορείτε να επισκεφτείτε το Πρώτο Θέμα